ХИЧЭЭЛИЙН ЯВЦ: ЭЭЛЖИТ ХИЧЭЭЛ ҮЕ ШАТ СУРАГЧИЙН ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА БАГШИЙН ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА ХЭРЭГЛЭГ- ДЭХҮҮН ЭЭЛЖИТ ХИЧЭЭЛ 1,2,3 “ЗОХИОЛЫГ ОЙЛГОХЫН ТУЛД БААТРУУ ДЫН ҮЙЛ ХӨДЛӨЛИЙГ МЭДЬЕ” СЭДЭЛ- ЖҮҮЛЭХ ҮЕ Өгөгдсөн зургийг 3 минутын турш ажиглана. ü Багш самбарт зургийг байрлуулна. [*] Зурагт үзүүлэн [*] Багшийн асуултууд [*] Уншиж сонсгох эхүүд [*] Толь бичиг ( бичил толь бичиг) ШИНЭ МЭДЛЭГ БҮТЭЭХ ҮЕ * Үйл хөдлөлийг ажиглаад асуултын дагуу таамаглан ярилцана. - Тэр хоёрт хүмүүс юу гэж хэлсэн бол? - Өвөө хүү хоёрт юу тохиолдов? - Илжиг яагаад усанд унасан бол? * Бусад багуудтай мэдээллээ солилцож, баатруудын үг яриаг төсөөлөн асуулт асуун, харилцан ярилцана. * Зохиолын 1-5 хэсгүүдийг уншаад “Ямар ямар үйл явдал болов?” асуултад хариулах * Толь бичиг ашиглан утгыг мэдэхгүй үгийг олж мэдэх * Сурагчид багаараа асуулт боловсруулж бусад багуудаас асууна. * Асуултын хананд байрлуулна. * Ойлгомжгүй асуултыг өөр асуултаар солих, асуултыг нөгөө багт өгч сайжруулах * Баймж үгсийг зөв хэлж байгаа эсэхийг ажиглаж, бие биенээ үнэлнэ. ü Багш дараах дөхүүлэх асуулт асууж баатруудын үг яриаг босгоно. [*] Энэ үед өвөө хүү хоёр хүмүүстэй юу ярьсан бол? [*] Энэ үед хүмүүс өвөө хүү хоёртой юу ярьсан бол? [*] Хуруугаараа заахдаа асуулт асуусан юм болов уу? [*] Хуруугаар заахдаа зам зааж өгсөн юм болов уу? ü Хүүхдүүдэд бодох хугацаа өгч, зөв чиглүүлж, хяналт тавьж ажиглан тусална. ü Зохиолын хэсгүүдийг багуудад тарааж өгнө. ü Хүүхэд бүрт хүснэгт тараан өгч бичүүлэх явцад багш хүүхэд юун дээр ойлгохгүй байгааг анхаарч чиглүүлэн тусална. ü Багш толь бичиг эсвэл, тухайн эхэд тохирсон бичил толь бэлдсэн байна. ü Багш ажиглалтын хуудас бөглөнө. ( ядахнаа, унамаар юм даа, үгүй ер, хээв нэг, боддоггүй л юм байх даа, хар даа, алга болжээ, хөөрхий илжиг, үүрээд явбал таарна, ямар гээчийн ) Эдгээр үгсийг ямар өнгө аясаар хэлж болохыг сурагчдаар хэлүүлнэ. Юун дээр алдаж байгааг засаж өгнө. ü Жишээ нь: ядахнаа гэсэн үгийг халагласан, харамссан өнгө аяс, дуу хоолойгоор хэлж байна уу, ердийн дуу хоолойгоор хэлж байна уу гэдгийг ажигласнаар утгыг ойлгож байгаа эсэхийг мэдэж болно. ДҮГНЭЛТ “УНШСАНАА САЙН БОДЪЁ” ХҮМҮҮС ЮУ ЮУ ХЭЛСНИЙГ ЖАГСААН БИЧИХ Багш 5 багт нэг нэгээр нь хуваарилж өгөөд хэлсэн үгийг бичүүлнэ. Дараа нь багуудын бичсэнийг эвлүүлэн нэгтгэн дүгнэж бичнэ. Сурагчид баатруудын зан чанарыг ярилцан таалагдаж байгаа бас таалагдахгүй байгаа нэг нэг жишээг сонгон ярилцана. Хэрэв баатруудын оронд “ Би байсан бол яах байсан бол?” [*] Өвөө хүү хоёр илжгээ хөтлөөд явж байхад нь таарвал .................................................................................................... [*] Өвөө илжгээ унаж,хүү даган алхаж байхад нь таарвал .................................................................................................... [*] Хүү унаж, өвөө алхаж байхад таарвал .................................. [*] Хоёул сундлаад явж байхад таарвал ..................................... ГЭРИЙН ДААЛГА ВАР Асуултад хариулж бичээрэй. [*] Юунаас болж өвөө нь илжгээ унасан бэ? [*] Жаахан хүүхэд ядарч байгаа гэж боддоггүй юм байх даа гэж хэсэг хүн хэлснээс болж өвөө хүү хоёр яасан бэ? ЭЭЛЖИТ ХИЧЭЭЛ 4, 5, 6 “БААТРУУДЫН ҮЙЛ ХӨДЛӨЛИЙГ МЭДЭЖ НАЙРУУЛАН БИЧИХ” СЭДЭЛ ЖҮҮЛЭХ ҮЕ ? –ын ард юу байгаа бол? - Илжиг яагаад үхэв? - Юунаас болж илжиг үхэв? - Илжиг үхсэн шалтгаан юу вэ ? Асуултад хариулна. ü Багш сурагчдад ? тэмдэг бүхий асуулт харуулна. ü Багш олон асуулт өгөх боловч сурагчдын хариулт нэг зүйл рүү чиглэх болно. [*] ? тэмдэг бүхий үзүүлэн [*] Бичмэл үзүүлэн [*] Унших үе , үг, холбоо үг ШИНЭ МЭДЛЭГ БҮТЭЭХ ҮЕ ü Загварын дагуу хурдан унших дасгал хийнэ. ü Сурагчид “Өвөө хүү хоёр” зохиолыг уншаад үйл явдлыг хийх болсон шалтгааныг олж доорх хүснэгтэд нөхөн бичнэ. ü Багш доорх загварын дагуу хурдан унших дасгал хийлгэнэ. ЭХИЙГ ДАХИН УНШУУЛНА. Сурагчид хүснэгтэн дэх үйл явдлуудыг уншаад “ хэсэг хүүхэд, зөрсөн хүмүүс, хэсэг хүн, хэдэн хүн, бөөн хүн” гэсэн дүгнэлтэд хүрнэ. ХИЙЖ БҮТЭЭХ ҮЕ [*] Баатрууд ямар үйл хөдлөлөөр холбогдож байгааг анхаарч уншина. [*] Сурагчид холбогдох жишээг багаараа олж бичээд бусад багт дамжуулан үзэж засна. [*] Гаргасан жишээг багууд хоорондоо сольж ярилцан зөв эсэхэд дүгнэлт гаргана. Багш баг бүрт дараах даалгаврыг өгч ажиллуулна. Ø Хүмүүс ,илжиг хоёр холбогдож байгаа жишээ Ø Хүмүүс, өвгөн хүү хоёртой холбогдож байгаа жишээ Ø Илжиг, өвгөн хүү хоёртой холбогдож байгаа жишээ Жишээ бүрийн ард сурагчдаар дүгнэлт бичүүлээд уншуулна. Багш : Яавал илжиг огло үсэрч унахгүй байсан бол? гэсэн асуудал дэвшүүлж, сурагчдаар унахгүй байх боломжийг гаргуулж найруулан бичүүлнэ. БАТАТГАЛ Ø Хүмүүс, өвөө хүү хоёрыг хараад юу гэж хэлбэл зөв байж болохыг ярилцах Ø ХЭРЭВ БИ БААТРЫН ОРОНД БАЙСАН БОЛ .... АСУУДАЛ ДЭВШҮҮЛЭН БАГ БҮРТ ХҮСНЭГТЭЭР ӨГЧ НӨХҮҮЛНЭ . ХЭСЭГ ХҮҮХЭД ЗӨРСӨН ХҮМҮҮС ХЭСЭГ ХҮН ХЭДЭН ХҮН БӨӨН ХҮН ЗОХИОЛ ДЭЭР БАЙГАА ҮГ ХЭРВЭЭ ЧИ БААТРЫН ОРОНД БАЙСАН БОЛ (ЗӨВ БАЙЖ БОЛОХ ҮГ ) [*] Өвөө хүү хоёрын зан чанарыг тодорхойлж ярилцах [*] Тэр хоёрт үг хэлсэн хүмүүсийн зан чанарыг тодорхойлж ярилцах ДҮГНЭЛТ Ø Хүн бүр өөр өөрийн бодлоо тулгаж хэлбэл юу болох вэ? Ø Тэр бүхнийг дагаад байвал юу болох бол... ГЭРИЙН ДААЛГАВАР Ø Сурах бичгийн хуудас 140 асуултад хариулж бичээрэй. ЭЭЛЖИТ ХИЧЭЭЛ 7, 8,9 “ЮУ БОЛОВ?” ЭЭЛЖИТ ХИЧЭЭЛ 10,11,12 БААТРУУ- ДЫН САНАЛ БОДЛЫГ МЭДЭЦГЭЭЕ. БАТАТГАЛ ДҮГНЭЛТ ГЭРИЙН ДААЛГАВАР ЭЭЛЖИТ ХИЧЭЭЛ 13 ЗУРГААС МЭДЭЭЛЭЛ ОЛЖ БИЧИЦГЭЭ ЭЭЛЖИТ ХИЧЭЭЛ 14 ЮУ ЧАДДАГ БОЛОВ? СОРИЛ Дүгнэлт СЭДЭЛ ЖҮҮЛЭХ ҮЕ ШИНЭ МЭДЛЭГ БҮТЭЭХ ҮЕ БАТАТГАЛ ДҮГНЭЛТ ГЭРИЙН ДААЛГАВАР СЭДЭЛ ЖҮҮЛЭХ ҮЕ Сурагчид зургийг ажиглан, зохиолын үйл явдлыг хосоороо ярилцаж, сэргээн санана. Зургийг ажиглана. Ø Ямаа үүрч яваа хүүд 3 хүн юу юу гэж хэлсэн бол.... Ø Дээрх асуултаар төсөөлөн ярилцаад – Яагаад ингэж хэлсэн юм бол.... Ø Хүүд үг хэлсэн хүн хэн юм бол... гэдгийг ярилцана. [*] Сурагчид зохиолоо харааны уншлагаар уншаад хосоороо ярилцана. [*] Багшийн өгсөн асуултын дагуу баатруудын үйл хөдлөлийн холбоо хамаарлыг тайлбарлана. [*] Сонирхлын багаар хуваагдан дараах даалгаврыг гүйцэтгэнэ. Юу болсныг бичнэ. ШАЛТГААН НЬ: ЮУ БОЛСОН БЭ? · Аав хэлсэн ............................ · Ямааг хулгайлахыг бодсон ................................................. · 3 хулгайч “ нохой, тугал, илжиг” гэж хэлсэн .............................................. · “ Энэ ер нь ямаа биш, чөтгөр болж таарлаа.” гэж бодсон. ................................................. · “ Чөтгөр хөөх байх” гэж бодсон .............................................. Сурагчид найз нөхдөөсөө асуулт асууж харилцан ярилцана. - Хүү ямаа үүрч яваа гэдэгтээ үнэхээр итгэлтэй байгаа юу? - Хулгайч нарт үнэхээр юу харагдсан бэ? - Хүү чи сохор юм уу гэсэн асуултад асуултаар юу гэж хариулсан бэ? Үйл явдал хэзээ хаана болсон бэ? [*] Сурагчид тодруулсан үгийг ажиглаад хэрхэн бичсэнийг өөрийн үгээр тайлбарлана. [*] Энэ үгтэй ижил бичлэгтэй үгийг номоос олж утгыг ойлгож, нүдлэн тогтооно. [*] Үг бүрээр өгүүлбэр зохиож, үгийн утгыг ойлгон зөв бичиж сурна. [*] Эдгээр тулгуур дохиог ажиглаж, сурагчид олж мэдсэн зүйлээ бичих буюу ойлгоогүй зүйлээ багшаас эсвэл найз нөхдөөсөө асууж мэдэж авна. Дараах үгсийг ажиглан, дээрх өмнөх өгсөн үгстэй харьцуулаад яаж бичсэнийг дүгнэн бичээд өгүүлбэр зохиогоорой. ээнэгшинэ, омогшино, эрэмшинэ, үүлшинэ, хоногшино, гаршина, хуршина,давшина, урамшина. Сурагчид нар, сар, үүлний тухай оньсогыг тааж -“ Энэ 3 хүмүүсийн тухай юу гэж боддог бол?” гэсэн асуулт дэвшүүлж, өөрсдийн үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлнэ. (“тархины шуурга” арга) Сурагчид бие биедээ дараах асуултыг тавьж, багаараа ярилцана. -Нар ингэж боддог болов уу? чи юу гэж бодож байна? - Нар ингэж боддог шалтгаан нь юу юм бол? - Нар ингэж боддоггүй гэвэл өөрөөр юу гэж боддог бол? - Нарны бодол үнэхээр бодитой, үнэн болов уу? Сурагчид эхийг сонссоны дараа сурах бичгийн асуултын дагуу ярилцана. “Өвөө хүү хоёр” зохиолын зургийг самбарт байрлуулж, юу хийснээ бодож, хосоороо ярилцах боломж олгоно. Багш асуулт өгөөд таамаглалыг үзүүлэнгийн цаасан дээр бичүүлнэ. Сурагчид жагсаан бичнэ. Багш эхийг харааны уншлагаар унших - Хосоороо ярилцах - Асуултаар хөтлөн холбоо хамаарлыг олох даалгавар өгнө. [*] 3 хулгайч аавын хэлсэн үгтэй холбоотой юу? [*] Тэр 3 ямаатай ямар холбоотой вэ? [*] Хүүтэй ямар холбоотой вэ? [*] Тэр 3 хоорондоо ямар холбоотой вэ? Багш сурагчдыг сонирхлын багаар хувааж суулгана. ü 3 хулгайч юу бодож, нохой, тугал, илжиг гэж хэлсэн бэ? ü Хүү юунаас болж ямаагаа орхив. Хүү яагаад чөтгөр гэж бодсон бэ? Зохиолд байгаа зарим нэг тодруулсан үгийг ажиглуулаад зөв бичүүлж сургах Үгийг загвар дээр ажиллуулна. ТҮГЖ – ТҮГЖИНЭ. НЭГЖ – НЭГЖИНЭ ЭМЖ – ЭМЖИНЭ - Хүүе ! хаалгаа түгж. - Тэгнэ ээ, түгжинэ, түгжинэ. Санаа зоволтгүй. ü Багуудад үгсийг өгч өгүүлбэр зохион бичих даалгавар өгнө. [Oval: Би үүнийг мэдлээ.] [Oval: Миний мэдсэн зүйл] [Oval: Надад асуулт байна.] Багш урьдчилан даалгавар өгсөн сурагчаар нар, сар, үүлний тухай оньсого хэлүүлнэ. Сурагчдын санаа бодлыг нэгтгэн ярилцана. Нар: Хүмүүс завгүй ажиллаж байдаг. Сар: үгүй, хүмүүс дандаа унтаж байдаг. Үүл: Та 2-ын бодол хоёулаа зөв. Багш сурагчдын асуулт хариултыг сонсоод хэр зэрэг ахиж байгааг ажиглана. Багш ажиглалтын хуудас дээр тэмдэглэнэ. Багш зохиолыг үлгэр жишээ уншиж өгнө. 1 дэх асуулт нь хэлсэн үгний учрыг олох зорилготой. 2 дахь асуулт нь хэлсэн үгийг ойлгоогүй шалтгааныг олох зорилготой. 3 дахь асуулт нь үүлний хэлсэн үгийн учрыг олох зорилготой. Дараах тулгуур зураг дээр ярилцаж дүгнэлт гарган өгнө “Өвөө хүү хоёр” зурагт үзүүлэн Сурагчид Энэ 2 харснаа л хэлсэн нь тэдний бодол уу? Яагаад гэдгийг батлан ярилцана. Нар, сар 2-ын хэлсэн үгийн учрыг юу гэж ойлгосноо ярилцана. Бичихийн өмнө нар, сар 2-ын ингэж боддог шалтгааныг зураг дээр ярилцаж, саналаа хэлнэ. Хүүхэд бүр саналаа гаргана. Тэдгээрээс сонгож найруулан бичнэ. Тэмдэглэгдээгүй үлдсэн шалтгаануудыг шалтгаан гэж үзэж болох эсэхийг ярилцана. Зохиолын төгсгөлийг уншина. “Нар, сар 2 бие биенээ хараад толгой дохив.” гэсний шалтгааныг олж бичнэ. Нар, сар нь яагаад тэгж хэлж байгааг ухаарвал тэдний санал бодлыг зөв ойлгоно. ар, сар хоёр шиг өөрийнхөө бодож байгааг зөв гэж ярьдаг хүмүүсийг хараад ямар мэдрэмж төрснөө бичээрэй. Байгалийн сайхныг харуулсан зурагт үзүүлэн дээр ярилцаж, байгаль хамгаалах уламжлалт аргуудаас нэрлэнэ. Баг тус бүр өөр өөр зургийг ажиглаж багшийн зааврын дагуу ажиллана. Нэг сурагч нь бусдадаа хэлж тайлбарлаж өгнө. Тэр сурагчийн хэлж тайлбарласныг бодоод дэвтэртээ буулгаж бичнэ. Суралцагч өөрийн бодол санааг бичиж болно. Зураг 1,2 –ыг багууд 2,--оор нь хуваарилан авч баатруудыг нэрлэнэ. Дараа нь юу юу хийж байгааг жагсааж бичнэ. Баатрууд юу гэж хэлж байгааг бичнэ. Эдгээрийг сурах бичигт өгөгдсөн саналын дагуу харилцан ярилцаж, харилцан яриа зохиож бичнэ. Хийж байгаа үйлээр нь баатруудын үан чанарыг тодорхойлон ярилцана. Баатруудын байрлал хөдөлгөөн өөрчлөгдсөн нь сурагчдад орон цагийн нэрийн тухай мэдлэгийг бататгаж өгсөн. Гэрийн даалгавар Үйл явдлын ялгаагаар нь баатруудын хэлэх үгийг өөрчлөн найруулж бичээрэй. “Ганц тахиа” эхийг бүтээлчээр уншиж, юунаас болов?, ямар шалтгаанаас юу болсныг ойлгон уншиж ирээрэй. СОРИЛ ДААЛГАВАР Эхийг анхааралтай уншаарай. * Баатруудыг нэрлээрэй. ( 2 оноо) * Баатруудын хэлсэн үгийг ялгаж бичээрэй. (4 оноо ) * Баатруудын зан чанарыг зөв холбоорой. ( 2 оноо) худалч Дэлгүүрийн эзэн эвсэг ухаалаг нөхөрсөг Худалдан авагч овжин цэвэрч Багш сурагчдын бичих үйлд дэмжлэг туслалцаа үзүүлж, ажиглалт хийнэ. Хүүхэд бүрийн гаргсан саналыг ангид байрлуулна Найруулан бичсэ бичлэгт байгаа шалтгаануудыг ангид байрлуулсан дээрээ тэмдэглэнэ. Зохиолын төгсгөлийг багш уншуулж, шалтгааныг өмнөх алхмын дагуу найруулан бичих даалгавар өгнө. Бодол, шалтгаан гэдэг нь нэг юм биш гэдгийг дүгнэн ярилцана. Самбарт зураг байрлуулж сурагчдаар асуулт зохиолгоно. Доорх 3 алхмын дагуу ажиллана. Баг бүрт өөр өөр зураг өгөөд: Ямар ямар үйл хөдлөл байна вэ? Хоорондоо яаж холбогдож байна вэ? Тэр үйл хөдлөлийг хийх болсон шалтгаан нь юу байж болох вэ? Тэнд байгаа баатрууд юу юу хэлж байгааг төсөөлөн бодох ажиглах даалгавар өгнө. * Ажигласнаа нэг сурагч нь бусдадаа тайлбарлаж өгөөрэй. * Сурагчийн тайлбарыг бодоод дэвтэртээ буулгаж бичээрэй. Сурах бичигт байгаа зургийг бүх сурагчид ажиглаад байгаль орчин, баатруудын байрлал, тэдний хөдөлгөөнийг ажиглан дээрх алхмуудын дагуу найруулан бичүүлнэ. v Энэ зурагт байгаа бүхий л дүрс хөдөлгөөн, өнгө, баатар зэргийг ажиглаж, түүнийг үгээр илэрхийлж,үгээ холбон, мэдээллийг бүтээлгэнэ. Хийж байгаа үйлээр нь баатрын зан чанарыг тодорхойлуулахын тулд багш чиглүүлж өгнө. 