-Газрын зургийг уншиж, ямар дурсгал, хаагуур тархсныг ярилцаарай -Нүүдэлчид ихэвчлэн ямар газар нутагт суурьшисан бэ? яагаад? ДӨРВӨЛЖИН БУЛШ-Дөрвөлжин хэлбэрийн хашлага чулуу бүхий оршуулгын байгууламж ХИРИГСҮҮР -ДӨРВӨЛЖИН, ДУГУЙ ХҮРЭЭ ЧУЛУУТАЙ, ГОЛДОО ДУГУЙ ЧУЛУУН ДАРААС БҮХИЙ ЭРТНИЙ БУЛШ БУГАН ХӨШӨӨ-ГОНЗГОЙ УРТ ЧУЛУУГ ЗАСАЖ ӨНГӨЛӨН, ДЭЭД ХЭСЭГТ НАР, САР ХӨШӨӨНИЙ ИХ БИЕИЙГ ОРООЛГОН БУГЫГ ДҮРСЭЛСЭН ХӨШӨӨ ХАДНЫ ЗУРАГ-Эртний хүмүүс амьдрал ахуйгаа хад, чулуунд зураглан бичиглэсэн түүх АМЬТНЫ ЗАГВАРТ УРЛАГ-Мал амьтныг хийсвэрлэн "загварчилж" дүрсэлдэг урлагийн чиглэл. Монгол нутаг бол эртнээс суурьшсан өлгий нутгийн нэг юм. Учир нь: -Монгол нутаг одоогоос 60 орчим сая жилийн өмнө чийглэг, дулаан хүн амьдрахадтохиромжтой нутаг байсан. -Монгол нутгаас эртний хүмүүсийн багаж зэвсэг, бууц суурин элбэг олддог. -Булш, оршуулгын дурсгал: Монгол нутагт хамгийн өргөн тархсан оршуулгын дурсгал нь дөрвөлжин булш , оршуулгын дурсгал (дөрвөлжин булш, хиргисүүр), буган хөшөө, хадны зураг, түүвэр олдвор хэмээн ангилдаг. Монгол нутгаас хүрэл, төмөр зэвсгийн үеийн нүүдэлчдийн үлдээсэн археологийн дурсгалыг булш, оршуулгын дурсгал, (дөрвөлжин булш, хиригсүүр,) буган хөшөө, хадны зураг, түүвэр (цуглавар) олдвор хэмээн ангилдаг. БУЛШ, ОРШУУЛГЫН ДУРСГАЛ: Монгол нутагт хамгийн өргөн тархсан оршуулгын дурсгал нь дөрвөлжин булш, хиригсүүр юм. Эдгээр дурсгал нь эртний нүүдэлчдийн эдийн болон оюуны соёл, ертөнцийг үзэх үзэл, мал аж ахуй, нийгмийн хөгжлийг судлахад чухал эх сурвалж болдог. ДӨРВӨЛЖИН БУЛШ : Нүүдэлчид нас барсан хүнээ дөрвөлжин хэлбэрийн хашлага чулуу бүхий байгууламжид оршуулдаг байсан. Дөрвөлжин булш нь Монголын төв болон дорнод хэсэгт элбэг. Дөрвөлжин булшинд талийгчийг зүүн тийш хандуулан, дээш харуулж, нуруу тэнэгэр, хөл шулуун байдлаар хэвтүүлж, гарыг нь бие дагуулан тавьж оршуулсан байдаг. Дөрвөлжин булшинд талийгчийг зүүн тйиш хандуулан, дээш харуулж, нуруу тэнэгэр, хөл шулуун байдлаар хэвтүүлж, гарыг нь бие дагуулан тавьж оршуулсан байдаг. Хүнээ оршуулахдаа түүний эдэлж хэрэглэж байсан эд зүйлийг дагалдуулахаас гадна оршуулгын ёслол үйлддэг байжээ. Дөрвөлжин булшинд зэр зэвсэг, хөдөлмөрийн багаж, гоёл чимэглэлийн зүйлс, ваар сав суулга зэргийг дагалдуулан тавих нь байдаг . Дөрвөлжин булшийг НТӨ XIII-IV зуунд хамааруулан үздэг байна. Б. ХИРГИСҮҮР. Хиргисүүр нь баруун болон төв Монголын нутгаар төвлөрөн тархсан дурсгал. Хиригсүүрийг НТӨ II-I мянагны үед холбогдоно гэж ихэнх судлаачид үздэг байна. Хиригсүүрт хүнээ баруун тийш хандуулан газрын хөрсөн дээр тавьж, чулуугаар овоолон даруулсан байдаг. Эндээс эд өлгийн зүйл төдийлөн элбэг олддоггүй. Монгол нутаг дахь хиригсүүрийн дурсгал нь буган хөшөөтэй хамт нэгэн цогцолбор байдалтай байх нь нэлээд түгээмэл байдаг. БУГАН ХӨШӨӨ: Евразийн хээр талаас 800-д буган хөшөө олдоод байна. Эдгээрээс 600 орчим нь Монгол Улсын нутгаас олджээ. Буган хөшөө бол түүх, соёлын гайхамшигт дурсал юм. Энэ хөшөөний дээд хэсэгт нар, сарыг дүрсэлсэн байдаг. Хөшөөний их биений дунд хэсэг сүрэг бугыг бодитоор юмуу, эсвэл хийсвэрлэн загварчлан дүрсэлдэг. Түүний доогуур бүс татаж, зэр зэвсэг зүүсэн байдалтай дүрсэлсэн нь түгээмэл байдаг. Буган хөшөөг эрдэмтэд 100 гаруй жилийн тэртээгээс судалж иржээ. ХАДНЫ ЗУРАГ: Монгол нутагт хүрэл, төмөр зэвсгийн үед амьдарч байсан овог, аймгуудын оюуны соёлын нэгэн чухал дурсгал бол хадны зураг юм. Энэ үеийн халны зургийг зосон ба сийлмэл гэж ангилдаг. Халны зургийг зосон ба сийлмэл гэж ангилдаг. Хадны зураг нь тэр үеийн хүмүүсийн амьдрал ахуйг хал чулуунд зураглан бичиглэсэн түүх хэмээн ойлгож болно. ТҮҮВЭР ОЛДВОР: ЭНЭ НЬ ЭРТНИЙ ХҮМҮҮСИЙН БУУЦ СУУРИНГУУДААС ГАДНА ГАЗРЫН ХӨРСӨН ДЭЭР ИЛ ГАРЧ ОЛДСОН, ЭСВЭЛ АРД ТҮМНИЙ ГАР ДАМЖИН ХАДГАЛАГДАЖ ИРСЭН 2 ХҮРЭЛ, ЧУЛУУ, ШАВАР ЭДЛЭЛҮҮД БАЙДАГ. ТЭДГЭЭРИЙГ ХЭЛБЭР, ХИЙЦ, ЗОРИУЛАЛТААР НЬ: АЖ АХУЙН ДАЙН БАЙЛДААНЫ ГОЁЛ ЧИМЭГЛЭЛИЙН БУЮУ УРЛАГИЙН ХОЛБОГДОЛТОЙ ГЭЖ АНГИЛДАГ. УРЛАГИЙН ХӨГЖИЛТ: МОНГОЛЫН ЭРТНИЙ НҮҮДЭЛЧДИЙН УРЛАГ, СОЁЛЫН ХӨГЖИЛД ЧИМЭГЛЭХ УРЛАГ, СҮРЛЭГ БАРИМАЛ, ХАДНЫ ЗУРАГ ОНЦГОЙ ЧУХАЛ БАЙР СУУРЬ ЭЗЭЛДЭГ. ЭНЭ ҮЕД "АМЬТНЫ ЗАГВАРТ УРЛАГ" ИХЭЭХЭН ХӨГЖЖЭЭ. "АМЬТНЫ ЗАГВАРТ УРЛАГ" НЬ НТӨ VII-III ЗУУНД ЕВРАЗИЙН ХЭЭР ТАЛ НУТАГТ ӨРГӨН ТАРХСАН БӨГӨӨД ТҮҮНИЙ ГАРАЛ ҮҮСЭЛ НЬ ХҮРЭЛ ЗЭВСГИЙН ҮЕД ХОЛБОГДДОГ. АРГАЛЬ, БУГА, ЧОНО, ЯНГИР, БАР, ШУВУУ, АДУУ, ҮХЭР, ТЭМЭЭ ЗЭРЭГ МАЛ АМЬТДЫГ ХИЙСВЭРЛЭН "ЗАГВАРЧЛАН" ДҮРСЛЭХ АРГААР ХИЙСЭН ГАЙХАМШИГТ УРЛАГИЙН БҮТЭЭЛ ЮМ. ЭНЭ ҮЕД ШҮТЛЭГ БИШРЭЛИЙН ОЛОН ХЭЛБЭР ДЭЛГЭРЧ, УРЛАГИЙН ТӨРӨЛ ХЭЛБЭР ОЛШИРЧЭЭ. ДАСГАЛ 1. МОНГОЛ НУТАГ ДАХЬ НҮҮДЭЛЧДИЙН ДУРСГАЛААС ТА БҮХЭН ЮУ МЭДЭЖ АВЧ БОЛОХ ВЭ? ДАРААХ ХҮСНЭГТИЙГ АШИГЛАН ТЭМДЭГЛЭЭРЭЙ. Нүүдэлчдийн дурсгал Мэдэж авсан Монгол нутгийн аль хэсгээр байдаг вэ? Булш оршуулгын дурсгал Буган хөшөө Хадны зураг 2. Дараах түүвэр олдворуудыг ажиглаад ангилаарай. Ямар үүрэг зориулалтай болохыг ярилцаарай. 3. "МАНАЙ НУТАГ ДАХЬ ЭРТНИЙ НҮҮДЭЛЧДИЙН ДУРСГАЛ" СЭДЭВТ БҮТЭЭЛИЙН САН ХИЙГЭЭРЭЙ. ӨӨРИЙН БҮТЭЭЛИЙН САНД ДАРААХ ЗҮЙЛСИЙГ ОРУУЛНА УУ. НҮҮДЭЛЧДИЙН ДУРСГАЛЫН ЖАГСААЛТ БОЛОН ЗУРАГ ТАНИЛЦУУЛГА, АЛЬ ҮЕИЙН ДУРСГАЛТ БОЛОХ, ТА БҮХЭНД ЯМАР ТҮҮХИЙГ ӨГҮҮЛЖ БУЙ ГЭХ МЭТ.