Монголчуудын угсаа гарвалын системийг тайлбарласан арга зүйн гурван хандлага байна. 1. Монголчуудын угсаа гарвалыг Хүннү, Дунхугаас улбаалж тайлбарладаг арга зүйн чиглэл 2. Зөвхөн Дунхуг монголчуудын өвөг гээд Дунхугийн системд Сяньби, Ухуань, Муюн, Тоба, Жужан, Тогон, Кидан, Шивэй зэрэг аймгуудыг хамааруулан үзэх арга зүйн хандлага 3. Монголчуудыг Шивэйгээс гаралтай гэж үзэхдээ өмнөх үеийн бусад аймаг улсуудтай холбогдолгүйгээр тусгайд нь авч үздэг арга зүйн хандлага, эдгээр болно. Эдгээрийг үндсэнд нь түүхийн ойрхи тойм хэмээн авч үзэж байгаа юм. Монголын неолитийн үеийн дөрвөлжин булшны соёлын уламжлалыг судалж үзэхэд оршуулгын байгууламж, зан үйлийн хувьд залгамж холбоотой болохыг судлаачид тэмдэглэсэн байна. Монгол (олон тоонд монголчууд) — Монгол улсын үндсэн хүн ам болсон монгол угсаат АРД ТҮМЭН, 10 сая хүнтэй ҮНДЭСТЭН. Монгол улсаас гадна Хятад, Орос, Хиргис, Өмнө Солонгос, Америк болон Европын орнуудад тархан суурьшиж байна. Хянганаас Или, Тарвагатайн нуруу, Цагаан хэрэмнээс Байгал нуур хүрсэн өргөн уудам газар нутагладаг. Мөн дорно Европын Ижил мөрний эрэг, Тэнгэр уулын Төмөрт нуурын эрэгт суужээ. НТӨ 209 онд монголчуудын анхны улс Хүннү байгуулагдаж улмаар МЭ 156 онд онд Сяньби, 330 онд Нирун, 386 онд Тоба Вэй, 907 онд Хятан улсууд байгуулагджээ. Чингис хаан 1206 онд Их Монгол улсыг байгуулсан нь орчин үеийн монгол үндэстэн бүрэлдэхэд нөлөөлсөн сүүлчийн томоохон үйл явдал юм. 17-18-р зуунд монголчууд манж, оросын харьяанд орсоноос зарим хэсэг нь хэлээ мартаж орос, хятад хэлээр ярих болсон байна. 1911 онд Монгол улс сэргэн мандаж, 1961 онд НҮБ-ын бүрэн эрхт гишүүн болсон. Нүүдлийн мал аж ахуй бол монголчуудын уламжлалт аж ахуйн хэлбэр юм. Бөө мөргөлтэй байсан монголчууд 16-р зуунаас буддын шашинтан болжэээ. Коммунист засаглалын үед атеизм буюу шашингүй үзлийг сурталчилж байв. ХАДМАЛ ТОЛЬ МОНГОЛ НЭРИЙДЭЛ МОНГОЛ ҮСГЭЭР БИЧСЭН ХУДАМ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠦᠨᠳᠦᠰᠦᠲᠡᠨ (mongɣul ündüsüten) ᠮᠣᠩ᠋ᠭᠣᠯᠴᠤᠳ (mongɣulčud) КИРИЛЛ ҮСГЭЭР БИЧСЭН БУРИАД монгол үндэһэтэн, монголшууд МОНГОЛ монгол үндэстэн (mongol undesten) монголчууд (mongolchuud) ХАЛИМАГ моңһл улс, моңһлмуд ГАДААД НЭРИЙДЭЛ АНГЛИ Mongol people, Mongols ОРОС монгол, монголка, монголы ТУВА моол чон, моолдар ХАСАГ моңғолдар ХЯТАД 蒙古族 _мөнггү зү_ Тайлбар: ерөнхий нэр, олон тоог хамт бичив. НЭР «МОНГОЛ» (ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ) гэдэг энэ нэрийн тухай анх яаж хэдийд үүссэн талаар судлаач эрдэмтэд их маргалддаг бөгөөд албан ёсоор батлагдсан тайлбар байхгүй. * Энэ нэрийг уул усны нэртэй холбож үздэг. Буриадын эрдэмтэн Дорж Банзаров Монгол гэдэг нэр нь Мон гэдэг голын нэрээс иш авсан гэж үзсэн байна. Гэхдээ «Мон» гэдэг гол олдоогүй юм байна. Нөгөө талаас монгол аймгийнхан 3 голын эхэнд нутаглаж голынхоо эхийг Мон гэж нэрлэсэн байж болох юм. «Монгол» (_монггул_) * 17-р зууны үеийн түүхч Саган сэцэн Эрдэнийн эрхи зохиолдоо энэ нэрийг Чингис хаан өөрөө өгсөн гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Монгол гэдэг нэрийн Мон гэдэг нь зовж зүдрэх гэсэн утгатай, харин гол гэдэг нь гол цөм гэсэн утгатай гэжээ. * Энэ нэр монгиносон мунгинасан гэдэг үгнээс гаралтай гэж үзсэн байна. Эртний монгол аймгийн өвөг дээдэс Эргүнэ күнгээс мунгинан монгинон нүүсээр 3 голын сав газарт ирж суурьшсан. * Бөө мөргөлийн бэлгэ тэмдгээр өгсөн нэр гэж үзсэн. Монка-тэнгри-гал гэдэг үгний ка-тэнгри нь хасагдаад. Цаашдаа 2 дахь үеийн эгшиг эхнийхтэйгээ ижилсэж «Монгол» гэдэг нэр үүсэн байна. * «Монгол» гэдэг нэрийг Хятадын судруудад Мэн-гү Ман-гу-зы Мон-гу-лун Ман-ту Мэн-гү-лүн хэмээх дуудлагатай дүрс бичгүүдээр тэмдэглэдэг байсан. Юань улсын үеэс үүнийг нэг мөр «Мэнгү» гэж тэмдэглэдэг болжээ. Энэ нь хэдийнээс мунгинагсад хуучин бүдүүлэгчүүд гэсэн утгатай юм байна. * Эрдэмтэн судлаач Сүхбаатар Вэй улсын сударт Тоба улсын цэргүүд нэгэн аймгийг эзэлчихээд тэндээс нэг хүүг олзлон авчээ. Тэр хүүг Мугулюй гэж нэрлэсэн байна. Тэр хүү нь Их Нирун улсыг үүсгэн байгуулсан. Нирунчууд өөрийн удирдагчынхаа нэрээр аймгаа нэрлэсэн байж болох юм. * V зууны үеээс Эргүнэ хунаас нүүн ирэгсэд гурван голын хөвөөнд амьдарч эхэлсэн бөгөөд тэр овог аймаг дундаас Мон овогтон хүчирхжиж, улмаар Гол буюу зонхилогч улс болсон учраас «Монгол» гэх нэр үүссэн гэж ШУА-н академич Далай гуай тэмдэглэсэн байдаг. ГАЗАР ЗҮЙ Монголын тал нутаг Монгол үндэстэн мандсан нутаг нь Төв Ази юм. Монголын тэгш өндөрлөг буюу Монголын тал хээр нь далайн түвшнээс дээш 900-1500 м өндөр өргөгдсөн өндөрлөг юм. Монголчуудын нутгийн урд хэсэгт нь говь, дунд хэсэгт нь тал хээр, хойд талд нь ойт хээрийн бүс зонхилдог. Баруун болон хойд талдаа харьцангуй өндөр Тэнгэр уул (7000 м хүрнэ), Тарвагатай, Алтай (4400 м), Соён (3400 м), Хангай (4000 м), Хэнтийн нуруу (2800 м), урд талаараа Зүүнгар, Говь зэрэг говь, цөл газар байна. Зүүн талдаа Мэнэнгийн тал, Хөлөнбуйрын нам доор тал нутаг байх ба Шилийн богд зэрэг унтарсан галт уулстай. Дорнош Их Хянган, өмнөш Цагаан хэрэмд тулна. Монголчуудын нутагт Байгал, Хөвсгөл, Увс, Хяргас, Хар-Ус, Буйр, Далай, Бост, Эв, Өрөнгө нуур, Ангар мөрөн, Сэлэнгэ мөрөн, Орхон, Завхан, Ховд , Хэрлэн, Туул, Ил, Хатан гол зэрэг томоохон гол нуурууд бий. Халимагийн тал Каспи хавийн нам доор газарт байрладаг.