АЯН ЗАМЫН ТЭМДЭГЛЭЛИЙН ОНЦЛОГИЙГ СУДЛАН, ЗАДЛАН ШИНЖИЛЖ, НЭГТГЭН ДҮГНЭХ(80 минут ) Хичээлийн үе шат Сурагчийн үйл ажиллагаа Багшийн дэмжлэг Эхлэл Аян замын тэмдэглэлийг гадаад улс орон, эх орны өнцөг булан бүрээр аялж явах томилолтоор ажиллах үедээ ажигласан шинэ сонин зүйл, улс гүрний хөгжил, ард түмний аж байдал, нийгмийн байгууллын онцлог, байгалийн өвөрмөц тогтоц үзэгдэл, үйл явдал зэргийг уншигчдад сонирхуулах, танин мэдүүлэх зорилгоор бичдэг. Ийнхүү аялсан тухайгаа бичихэд зохиогчоос өргөн дэлгэр мэдлэг, ажигч гярхай чанар, цаг хугацаа шаарддаг. Зохиогчийн хувийн сэтгэгдэл, тайлбар, уянгын халил, үнэлэлт дүгнэлт чөлөөтэй орно. Аян замын тэмдэглэлийн талаар мэдлэг мэдээлэлтэй болсонтой холбогдуулан түүний онцлогийн талаар ярилцах. [13] Зураг.1. Амай буюу Золбаяр Өрнөл Мөхөх аюулд буй соёл иргэншилд эхийг сайтар уншиж ойлгох. Дарааллын дагуу ажиглан унших Тухайн үеийн цаг үе болоод очсон газар бүрийнхээ онцлог сонин содон зүйлс, соёл иргэншил, ард иргэдийн үзэл бодол, ёс суртахуун гэх мэт зүйлсийг нарийн гарган бичсэн. Ард иргэд нь орлогогүй, гуйлга гуйн амьдардаг мөн эр эмгүй архинд автсан. Уг тэмдэглэлд дэвшүүлсэн асуудал юу байсан бэ? Санал бодлоо солилцох Намиби улсаар дамжуулан монголчууд бид ч харийн соёл иргэншлийг дуурайн өөрсдийн өв соёлоо умартвал удахгүй мөхөх аюулд орно гэсэн санаа. Мөхөх аюулд буй соёл иргэншилд эхийг сайтар уншиж ойлгох. Ингэхдээ: 1.Үйл явдлын дэс дарааллыг яаж тайлбарласан байна вэ? 2.Чухал мэдээллийг ялган, яаж тайлбарласан байна вэ? 3.Үйл явдлын учир шалтгаан, үр дүнг яаж ил болгож тайлбарласан байна вэ? 4.Агуулгыг тодорхой болгохын тулд ямар жишээ татаж тайлбарласан байна вэ? Энэ омгийнхон мөхлийн ирмэгт байгаа гэдгийг зохиолч юугаар баталсан бэ? Төгсгөл Ямар их шил байна аа- Зохиогч өмнө нь ийм их архи ууж, шил нь хөглөрсөн гөзөр хаа ч хараагүй байсан тул дуу алдаж цочирдон хүлээн авсан мэдрэмжээ илэрхийлсэн. Түүнийг хараад би гайхлаа. Бас харамслаа- эндэхийн хүмүүс ингэж их архи уудаг юм байх даа гэж бодохоос гайхах сэтгэл төрж байна. Гайхсан сэтгэл нь сүүлдээ энэ хүмүүс мөхлийн ирснийг мэдрээд харамсаж байгаа санаагаа илэрхийлсэн байна. Гэх мэт... Эхээс зохиогчийн сэтгэгдэл мэдрэмжээ илэрхийсэн хэсгийг ялган тайлбарлана уу. _Гэрийн даалгаварт_: зохиогчийн үзэл бодлоо илэрхийлсэн хэсгийг олж өөрсдийн үзэл бодолтой харьцуулан дүгнэж бичнэ үү. Үр дүнгийн тэмдэглэл "Мөхөх аюулд буй соёл иргэншилд" 2008 оны 01 сарын 25. Монгол Бадарчин 1-р аян, 29 дахь улс, Африк тивийн баруун урьд нутгийн Намиби улсын хойд бүс, Руацана суурин. Замд гараад хоёр жил гаруй болжээ. Байгальд байх сайхан ч, над шиг ганцаараа, удаан хугацаанд зам туулж байгаа хүн юмнаас хурдан уйдах, ганцаардлаас залхах үе байдаг юм. Бас байнгын замд яваа болохоор мэдээж ядарч байна. Гэртээ л сайхан баймаар байна. Гарахгүй. Голын эхэнд барьсан усан станцын даланг түр хугацаагаар хаасан тул голын урсгал нам болж, урсгалын дагуу эгнэж хэвтсэн матарын сүргийн дундуур загас гарах гэж амь дүйсэн тэмцэл нүдний өмнүүр явагдаж байна. Матарын амруу үсэрч орж буй загас ч байна. Байгалийн амьдрал, бодит төрх. Голын эрэг дээрхи зуны байрны тавцан дээрээс, өглөөнөөс хойш загас барьж идэж буй матруудыг харсаар байгаад залхлаа. -Одоо юу хийх вэ? Дэлхийн бөмбөрцгийн, Экватор зурвасаас урагшаа цаг агаар нь эсрэг хөдлөөд эхэлдэг нь сонин. Одоо Монголд ес эхэлсэн, тачигнаж байгаа, харин энд зуны дунд сар. Африк тивийн нар шарж өгч байна. Гадаа удаан байхын аргагүй. -Энэ жил Монголчуудын хэд дүгээр жарны ямар он вэ? Түүхэн хувьд ямар жил ирж байна вэ? Монголчууд христийн шашны Грегорийн тоолол, календарийг ашиглаж эхэлсэн цагаас өөрийн, байгалийн тооллоо бараг мартсан байна. Өдөр бүр тэр тооллоо үргэлжлүүлээд ТВ, сонин, мэдээллийн хэрэгслүүдээр давтаад байвал, бид эргээд нар сарны тооллоо сэргээж, байгалийг илүү сайн мэдэрч эхэлнэ дээ. Христийн шашны тооллоор орж ирсэн Долоо хоног буюу week гэж байхгүй, Нүүдэлчдийн тоолол бол байгалийг олон мянган жил ажиглаад, түүнд байгаа давтамжуудыг анзаараад, хойч үедээ шүлэг зохиол, ёгт үг, дуу хуураар үлдээсэн бидний үнэт арвин нууц юм. Цаг уурын газрын байгуулагдсан цагаас хойш өнөөг хүртэл цуглуулсан цаг агаарын мэдээллийг боловсруулаад, өвөг дээдсийн захиж үлдээсэн цаг уурын зөгнөлтэй хэр тохирч байгааг харвал бүгд гайхна даа. Хүний нөлөөгөөр сүүлийн жилүүдэд цаг агаарын өөрчлөлт таамаглашгүй болж байгаа ч, үндсэн давтамжууд байгаа гэдэгт эргэлзэхгүй байна. Манай Дэлхий бол хязгаар нь үгүй Огторгуйд оршин байгаа бяцхан амьдралын найдвар. Дэлхий маань орчлонгийн олон асуудлуудад дасан зохицоод, өөрийн хэмнэл, тооллоо гаргаад, амьдарч байгаа олон сая жилийн настай амьд оршихуй. Бид түүн дээр нь амьдарч буй бичил биетүүд. Зарим нь вирусууд. Тэрхүү хэмнэл, зүй зохицолыг нь мэдэхгүй, мэдрэхгүй, ойлгохгүй шуналд автсан хүн дүрстүүд байгалийг сүйтгээд, Дэлхий ээжийг маань өвчлүүлээд байна. Хүн гэж амьтнаар биш, шунал гэдэг хүн төрөлхтний өвдсөн өвчний үр дагавраар өвчлөөд, хариу үйлдэл үзүүлэхэд бэлэн байна. Амьдралын өдөр тутмын жижиг давтамжуудаас хөндийрч, бясалгалын орчинд байгаа болохоор юмны учир начрыг олох гэж байгаа бодлоо байнга хурцлана. Голын нөгөө талд Ангол улс. Хэд хоногоос тийшээ хөдлөх тул санаа түгшиж байна. Гуч гаруй жил үргэлжилсэн иргэний дайны гал зогсоод тавхан жил болж байгаа нутаг. Байдал ямар байгаа бол оо? Ботсвана улсаас Намиби улс явах замдаа Жон гэх европ царайтай тарган байрын ӨАБНУ-ын иргэнтэй танилцсан юм. Тэрээр Намибаас Ангол явах бол замаараа гэрээр нь зочилохыг урьсан. Тэрээр суурингаас зайдуу, яг хил дээр амралтын газар байгуулах санаатай жижиг байр тохижуулжээ. Ажлууд нь арай дуусаагүй байна. Байршил бол гайхамшигтай. Зэрлэг байгальд загас идэж буй матар харж сууна шүү дээ. Аж ахуйг нь авч явдаг нутгийн Африк хүмүүс Питон гэх аварга том могойд азарган тахиаг аа алдсан гэсэн тул маргааш нь өөр азарга олохоор, нутгийн суурин руу явах боллоо. Тахиануудын торонд ороод гол азарган тахиаг нь идсэн могойг нутгийнхан бариад арьсыг нь өвчсөн болохыг үзүүллээ. Халуун шөнө унтах гэж нилээд бөгчимдлөө. Өглөө цайгаа уугаад, гэрээс гарч шороон замаар нэлээд явсны дараа нэгэн газар ирэв. Гэрийнхэн гадаа хаясан байгаа пиво архины шилийг хараад би гайхлаа, бас харамслаа. [IMG_35811] Ямар их шил байна аа! Манай зарим газар бас иймэрхүү дүр зураг харагддаг санаанд орлоо. Монголд байхдаа анзаардаггүй байсан ч, гадны хүн хараад өрөвдөхөөр сэтгэл төрдгийг би энд ойлголоо. Архи сархаданд дарлуулж буй хүмүүс. Ардын засаглалын үед манайд архи, ундааны шилийг буцаан авч, дахин ашигладаг байсан системийг Европын орнууд хэрэглэж эхэлж байна. Энд, бас манайд дахин хэрэгжүүлбэл хэрэгтэй санагдлаа. Сүрлэн дээвэртэй, модон ханатай, таван хант гэрийн хэмжээтэй жижиг оромжууд, бас амбаарууд байна. Гэрийн үүдний гишгүүрийг доош харуулсан пивны шилээр хийж ээ. Барууны хуучин хувцас өмссөн хүмүүс, бас нутгийн омгийн дүр төрх, тоноглолтой хүмүүс хоорондоо даалуу тоглож , инээлдэн, хөөрөлдөж байна. Бүгдээрээ халамцуу байгаа юм шиг санагдаж байна. Зарим нь өөрийн соёлоороо, зарим нь баруунжсан, нэг үүсэлтэй хүмүүс байх гэж хоорондын харилцааг нь хараад бодлоо. Намиб улсын нийслэл, хотууд нь цэвэр, хөгжил сайтай байсан. Африк тивдээ хамгийн цэвэр нь байх. Гудамжаар нь явж байхдаа замын хажуугаар элдэв бэлэг дурсгал, зарах зүйл өрөөд суусан, жуулчдаас гуйлга гуйж байгаа Ова Химба гэх омгийнхны заримыг нь харж байсан. Харин одоо Ова Химба буюу улаан хүмүүсийн нутагт нь ирсэн байна. Улс орныхоо хөгжил, чиглэлээс хоцорсон, дагахыг хүсээгүй, өөрийн соёл иргэншлээрээ амьдарахыг сонгосон, өөрийн соёлоо хамгаалж үлдэхийг зорьсон ийм хүмүүс улс бүрд байдаг билээ. Ова Химба гэдэг омог Хэрэро омгийн салаа мөчир бөгөөд хагас нүүдэлчин хүмүүс. Өвөлжөө хаваржаа гэдэг шиг өөр өөрийн билчээр нутгуудтай. Тэр бүр махаар хооллох нь ховор. Олдоц бага. Ихэвчлэн гурилан төрлийн хоол. Үхэр олонтой бол нэгээс олон эхнэртэй байж болдог “полигам” гэр бүлийн бүтэцтэй. Эмэгтэйчүүд нь нутгийн улаан шаварыг тостой холиод биедээ түрхдэг уламжлалтай. Тэрхүү өөхтэй шавар нь арьсыг нарны хурц туяа, шумуул шавьжнаас хамгаална. Үнэр тааламжгүй. Үзэмж өвөрмөц. Эдийн засгийн эх үүсвэр гээд байх зүйлгүй тул хот орж гуйлга гуйна, эсвэл сонин үнэр танар, загвартай гар урлалаа зарна, мөнгөөр зургаа татуулна. Дэлхийн өнөө цагт устаж мөхөх аюул нүүрлээд байгаа энэ Химба гэх эртний омог сайндаа л хориос тавьхан мянган хүн амтай гэсэн. Бусад нь Глобалчлалын иргэн болсон, эсвэл мөхсөн. Эмэгтэйчүүд нь гэр бүлийн ихэнх ажлыг өөр дээрээ үүрч, нөхрүүд, эрчүүд нь баар хэсэж өдөржин сархад уудаг уламжлал энд бий болоод нэг их удаагүй байх гэж бодож байна. Ургамлаас гаргаж авдаг сархад Монголчууд төдийгүй өөр зөндөө олон эртний хүн дүрстүүдэд аюултай, муу нөлөө үзүүлсээр байгаагийн дараагийн жишээг хангалттай ойлгон харлаа. Сэтгэл нэг л гунигтай. Шинэ жилийн баяраар хорт сархаданд нас барсан Монгол хүмүүс, тэдгээрийн гэр бүлүүдийн талаар бодол огт тайвшруулахгүй байлаа. Энэ хорвоод Эзэн Хаанаар овоглох бид цөөхүүлээ байж ийм хайхрамжгүй байдалд хүрэх гэж. Дэлхийн бүх хэвлэл мэдээлэлд манай хүнс, бүтээгдэхүүн төдийгүй Монголыг аюултай, найдваргүй гээд зарлаад хаялаа. Энэ мэдээлэл гадаадад суугаа Монголчуудын амьдралд хэрхэн нөлөөлж байгааг төсөөлж байна. Энэ мэдээлэл уг сархадад донтсон байгаа манай хүн амын тодорхой бүлэгт болон гэр бүл дотны хүмүүст ямар айдас төрүүлж байгааг бас төсөөлж байна. Манай Төр ямар сул, бодлоггүй болсныг баталж байна. Яах вэ? Дэлхийн хүмүүс эртний нүүдлийн соёлыг үзэхээр, их хэмжээний зардал гаргаж Монголыг зорьдогтой адил би Африкийн эртний нэг иргэншилтэй танилцахаар ирсэн нь энэ. [IMG_35891] Барууны соёлыг учиргүй шүтээд байдаг хүмүүс, уг соёлын сайн талыг хараад, ямар ямар сөрөг тал, үр дагаврууд эртний соёл иргэншлүүдэд халдаад буйг анзаарахгүй байна. Өөрсдөө исгэж зараад байгаа халтар алчуураар бүтээсэн, халтар савтай ундааг нь амсахаар шийдлээ. Ариун цэвэр энээ тэрээ гээд гомдоллохоо болиод удаж буй миний ходоод, 10 орчим хэмийн согтууруулах чадвартай, барашиктай төстэй ч бага зэргийн тундастай шингэнийг хүртлээ. [IMG_35851] Намиби улс нь Өмнөд Африкийн ранд гэдэг мөнгөн тэмдгийг өөрийн мөнгөн тэмдэгтэй тэнцүүлэн ашигладаг тул 1 ранд гэдэг нь дунджаар 15 центийн үнэтэй ундаа байна. Жуулчин л бол мөнгөтэй гэж ойлгодог газар хүн бүр надтай ойр байж элдэв зүйл шалгаангаа надаар уух юм авахуулахыг хичээж байв. Соёлтой шаналгаа Жон нутгийнханд нэг хувин авч өгөхөд тэд баярлаад л явлаа. [IMG_3597] Түц болгон ийм төрлийн гэр ундаа хийж, түүнийгээ зарж мөнгө олно. Техникийн спирт эдэнд олдоогүй нь манайхаас ялгаатай байна. Олдсон бол энэ омог тэр жилдээ үгүй болох байсан биз ээ. Бид тосгон хавиар азарган тахиа хайж олж сонгоод, буцах замдаа бас нэгэн дэлгүүрээр орлоо. [IMG_35941] Байдал ялгаагүй, энэ удаа эрчүүдийн дунд, дээгүүрээ нүцгэн Овахимба омгийн авгай сууж байна. [IMG_3604] Тэрээр надтай нутгийн хэлээрээ яриад –Надад мөнгө өгчих, хоол авч идье! гэж гараараа дохилоо. Бас согтуу. Өдөржин ингэж сууна гэж бодохоор нэг бодлын санаж бодох зүйлгүй сайхан ч юм уу, нөгөө бодлын энэ жинхэнэ эмэгнэл байв. [IMG_3603]Эд бас л мөнгө шаналгаж байгаад нэг төмпөн аз жаргал, амар амгалангийн ундаагаа авахуулчихлаа. Энэ бол ойрын 2 цагтаа хангалттай. Гэхдээ дахиад хэзээ энд гадны хүн ирж мөнгө өгнө гэж Африкийн шороон замтай энэ газар хүлээж суух вэ? [IMG_3601] Унаандаа суугаад, буцаад байрандаа ирлээ. Гар чийдэнгээр шөнийн зэрлэг байгалийн амьдралыг саравчин дээрээ харж зогсож байгаад унтлаа. Матрууд хооллоод л. Монголчуудад виз санхүүгийн бололцоо гайгүй байсан бол хэд нь ингэж дэлхий даяар юм үзэж нүд тайлахаар явах байсан бол оо? Хэд нь брэнд, эд хогшил авах байсан бол оо? гэж бодлоо. Өглөө нэгэн итали залуу Химба омгийнхны сууринг үзэхээр хайж яваа гэж ирлээ. Би бас өөр тосгонд нь очиж үзэхээр шийдэж цуг явлаа. Тэрээр Италиас Намибид онгоцоор ирээд эндхийн машин түрээсийн газраас өдрийн 50 орчим еврогоор машин хөлслөөд, Өмнөд Африк, Намиби улсуудын үзэсгэлэнт газруудыг үзэж, зарим үед буудлуудаар, зарим үед машиндаа хонож амралтаа өнгөрөөж байна гэлээ. Эдийн засаг хүчтэй улсын хүмүүсийн зочилох дуртай улс. [IMG_3618] Нутгийн хүмүүсийн заасан замын дагуу нэгэн зэлүүд газар ирэв. Модыг урц хэлбэрээр тогтооно, гадуур нь шавар хомоолны хольцоор хана шавардсан, оройгоороо онгорхой, үүдийг нь модоор тагласан оромжуудтай суурин байна. [IMG_3619]Энэ Химба омог бол гал шүтдэг хүмүүс. Миний бодсоноор суурингийн голд мөнхийн гал байх ёстой, тэр нь байхгүй. Хажууд нь үргэлжлүүлэн түлэх түлээ мод ч алга байна. Итали залуу бид хоёр хүн байгаа эсэхийг чанга хашгирч асуусан боловч хэн ч хариулсангүй. Тэрээр холоос ирээд нутгийнхантай уулзах гэтэл байхгүй байсанд жоохон гутарч, цааш эрэлээ үргэлжлүүлэх болж, би хаанахын ТҮЦ-нд тэд сууж байсныг зааж өгөөд, гэртээ хүргүүллээ. Монголчууд бид соёл уламжлал, ёс заншлаа хамгаалж, төрөөс болон иргэдийн зүгээс зөв бодлого хэрэгжүүлэхгүй бол! Өөрийн онцлогоо алдаж, глобалчлагдаж, бүгд адил болж, нэг удирдлагад орж буй дэлхийд төөрөн, алга болж магадгүй юм байна гэдгийг сүүлийн үед гүн бат ойлгох боллоо. Дэлхийн соёл иргэншил францчиж, ангилжиж, америкжиж, одоо хятаджих гэж байгаа өнөө үед Монгол Үндэстэн бид бусдыг дагаж дууриагаад сайнаа олж долоохгүй нь ойлгомжтой байна. Өөрсдийн арга замаа олох хэрэгтэй байна. Манай хөдөөний ихэнх сум, төвүүдэд байдал, Химба омгийнхтой төстэй, заримд нь илүү муу байгааг бид мэдэж байгаа ч юу ч хийсэнгүй, эсвэл амиа бодох нь чухал гэж боддог болсон хэрэг үү? Африкийн зэрлэг омгийнхонтой таарч үзэх тухай өмнө олон удаа бодож байсан, энэ аяллын хугацаанд олонтой нь таарлаа. Зөвхөн Африк төдийгүй, дэлхийн олонхи өвөрмөц соёл иргэншлүүд устаж байгааг анзаарлаа. Мөдхөн үгүй болох аюултай нөхцөлд буй өнө эртний соёл иргэншлийн дараагийн нэг жишээг харлаа. Замаа үргэлжлүүлье Бид өөрийн толгойтой,тооцоотой, алс хэтийг бодож тунгаасан ухаалаг байх хэрэгтэй цаг үе тулгаран ирж байгаа юм биш биз гэ бодол энэ үед надад төрлөө.[IMG_35741] Зохиогч: Амай буюу Золбаяр