“ДЭЛХИЙН БИДНИЙ ОРОН ГЭР” БҮЛГИЙН ҮНЭЛГЭЭНИЙ ДААЛГАВАР 1. Улс орны хөгжлийг ямар үзүүлэлтээр тодорхойлж болохыг жишээгээр тоочиж, давхцсан, ойролцоо санааг нэгтгэж, дараах схемийг нөхөөрэй 2. Дараах хөгжлийн үзүүлэлтүүдийг тоон болон чанарын хэмээн ангилж, харгалзах жишээг тохируулаарай. _Хөгжлийн үзүүлэлт _ _Тоон_ _Чанарын_ _Жишээ_ 1 хүнд ногдох ДНБ + БНХАУ-ын ДНБ-ын өсөлт Дэлхийд тэргүүлэх боловч хүн амын тоонд хуваахад дэлхийн дунджаас (10 700USD) бага байдаг. Улсын ҮНБ-ийн хэмжээ Насанд хүрэгчдийн бичиг үсэг тайлагдсан түвшин 5 хүртэлх хүүхдийн нас баралтын түвшин Өлсгөлөнд нэрвэгдсэн байдал Ундсны цэвэр усны хангамж 100 000 хүнд ногдох эмчийн тоо Хүн амын жилийн өсөлт ДНБ дах аж үйлдвэрийн хувь 3. Дэлхийн зарим улс орнуудын хөгжлийн ялгааг хүснэгтээр үзүүлэв (Эх сурвалж:: Дэлхийн банк). Тохирох диаграммыг сонгон гарфик байгуулж, дүгнэлт бичээрэй. Улсын нэр 1 хүнд ногдох ДНБ USD Аюулгүй ундны усны хангамж % Бичиг үсэг тайлагдсан байдал % 1000 хүнд ногдох Төрөлт Хүүхдийн ажил эрхлэлт % Дундаж наслалт Монгол 4129 64.2 98.2 23.4 16 69.8 АНУ 54629 99.2 94.1 12.4 2.3 79.1 Саудын Араб 24406 97 67.6 31.8 16.1 74.4 Свазеланд 3477 74.1 83 29.3 33.3 48.8 ӨАБНУ 6483 93,2 93.7 20.4 7.2 57.4 Бразил 11726 98.1 91.4 14.5 3.2 74.6 Япон 36194 100 100 8.8 0 83.5 Норвеги 97299 100 93.2 11.7 0 81.5 Коломб 7903 91.3 93.5 15.4 6.6 74.9 БНХАУ 7590 94.8 95.1 12 15 75.9 Диамонд диаграмм Аалзны торон диаграм 4 үзүүлэлт сонгож байгуулна Хэдэн ч үзүүлэлт байж болно 4. Хүний Хөгжлийн индексийн утгыг загварчлахад дараах зурагт үзүүлсэн загварыг ашиглаж болно. (Мөчирний урт нь индексийн утгатай тэнцүү, модны өндөр нь тухайн улсын ХХИ-тэй тэнцүү болно) а. Руанда улсын ХХИ-ийг харуулсан “мөчирт загвар”-ыг ажиглаад хөгжлийн төлөв байдалд дүгнэлт бичээрэй. - 1970 оныг 2005 онтой харьцуулахад ямар үзүүлэлтүүд өөрчлөгдсөн байна вэ? .............................................................................................................................................................................................................................................................................. - 1990-1995 онуудад гарсан өөрчлөлт нь юу вэ? Тэр үеийн нийгмийн байдалд үнэлэлт өгөхдөө түүхийн мэдлэгээ ашиглаарай. .............................................................................................................................................................................................................................................................................. б. Монгол улсын ХХИ-ийн мэдээллийг ашиглан мөчирт график байгуулаарай. 2000 2005 2010 2015 Хүний хөгжлийн индекс ХХИ 0.68 0.65 0.68 0.72 Боловсрол 0.55 0.62 0.72 0.71 Эрүүл мэнд 0.67 0.68 0.73 0.75 Амьжиргааны түвшин 0.66 0.70 0.72 0.75 в. Руанда болон Монгол улсын хөгжлийн талаар харьцуулсан дүгнэлт бичээрэй. 5. Хүний хөгжлийн индексийг бүс нутгаар харуулсан зургийг ашиглан бүс нутгийн хөгжлийг дүгнээрэй. 6. Дэлхийн зарим орнуудын долоо хоногийн хүнсний хэрэглээг харуулсан зургийг ажиглаад дараах даалгаврыг гүйцэтгээрэй. 2 1 3 4 а. Хүснэгтэд буй улсын нэрний хажууд зургийн дугаарыг тохируулж бичээд асуултад тохирох оноог (1-4 оноо) өгч учрыг тайлбарлаарай. (Хамгийн сайн бол 4, хамгийн муу бол 1 оноо өгнө) 1 2 3 4 Хоол хүнсний хангамж Нэг хүнд ноогдох хүнсний хэмжээ Эрүүл хүнс Олон төрлийн хүнс Хүнсэнд зарцуулах зардал Амьжиргааны түвшин Нийт оноо б. Ямар улс байж болох вэ? Чи юу гэж төсөөлж байна вэ? 1. ________________ 2. ________________ 3. ________________ 4. ________________ 7. Улс орнуудын хөгжлийн түвшинд нөлөөлсөн хүчин зүйлийг тодорхойлж, шалтгааныг хүснэгтэд нөхөж бичээрэй. Улсын нэр Хөгжлийн түвшин Хөгжилд нөлөөлсөн голлох хүчин зүйл Шалтгаан Хөгжингүй Хөгжиж буй Сингапур _+___ _ _ _Газарзүйн байрлал _ _ _ Энэтхэг _ _ _ _ _ _ _Английн колони орон байсан нь хөгжилд хөтөлсөн _ Руанда _ _ _ _ _ _ _1990-1993 онд болсон иргэний дайн_ Свазеланд _ _ _+___ _Газарзүйн байрлал_ _ _ Швед _ _ _ _ _Нийгмийн__ __тогтвортой байдал _ _ _ 8. Нэг хүнд ногдох ДНБ ба иргэдийн сэтгэл ханамжийн байдлыг ашиглан дараах даалгаврыг гүйцэтгээрэй. Улсын нэр 1 хүнд ногдох ДНБ Сэтгэл ханамжийн байдал % Индонез 4 700 51 Энэтхэг 3 700 43 Мексик 15 100 43 Бразил 11 800 29.5 Австрали 40 800 28 АНУ 48 100 27 Саудын Араб 24 100 21 Их Британи 36 000 21 Хятад 8 400 18 Герман 37 900 16 Япон 34 400 16 Франц 35 000 15 Итали 30 200 13 Орос 16 700 9 Өмнөд Солонгос 31 00 8 а. ДНБ ба сэтгэл ханамжийн байдлыг харьцуулан графикаар илэрхийлээрэй. б. ДНБ ба сэтгэл ханамжийн байдлын хоорондын хамаарлыг илрүүлж, тодорхой улсын жишээ гаргаарай. 9. 1980 онд Германы эрдэмтэн Вилли Брандт 1 хүнд ногдох ДНБ-ийг ХӨ 300-аар зааглан хойдын ба өмнөдийн орнуудын хөгжлийн ялгааг харуулжээ. Үүнийг гаргахдаа Латин Америк ба Хойд Америкийн заагийг ашигласан бөгөөд Монгол, Хятад Турк, Сингапур зэрэг зарим орнуудыг ялгах боломжгүй болохыг онцолжээ. Дэлхийн газарзүйн зураг ашиглан дараах асуултад хариулаарай. а. Брандтын шугамын 2 талд ДНБ-ийн хуваарилалт ямар байгааг дүгнэж бичээрэй. .............................................................................................................................................................................................................................................................................. б. Яагаад хойдын болон өмнөдийн орнууд гэж ангилсныг дараах зургаас харж тайлбарлаарай. .............................................................................................................................................................................................................................................................................. в. Хэрэв чи хөгжлийн хувьд ангилбал яаж зураглах вэ? Глобус ашиглан дүгнэж хэлэлцээрэй. 10. Монгол орны хүн амын тархалтыг Лоренцийн муруйгаар харуулна уу. а. Хүснэгт 1-ийг ашиглан хүснэгт 2-ыг нөхнө үү. (хүснэгт 2-т нөхсөн тоон жишээгээр). Хүснэгт 1. Монгол улсын эдийн засгийн Хүснэгт 2. Эдийн засгийн бүсүүдийн бүсүүдийн хүн ам газар нутгийн харьцаа нийлбэр үзүүлэлт Муж Газар нутгийн эзлэх хувь Хүн амын эзлэх хувь Зүүн 18 7 Төвийн 30 17 Хангайн 25 20 Баруун 26,7 14 Улаанбаатар орчмын 0,3 42 Бүгд 100 100 Муж Газар нутгийн эзлэх хувь Хүн амын эзлэх хувь Зүүн _18_ _7_ Төвийн _48_ _24_ Хангайн Баруун Улаанбаатар орчмын Бүгд б. Хүснэгт 2-ыг ашиглан Монгол улсын хүн амын тархалтыг Лоренцийн муруйгаар дүрсэлнэ үү. Газар нутаг Хүн ам б. Лоренцийн муруйг ашиглан Монгол улсын хүн амын тархалтын талаар дүгнэлт бичнэ үү. ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ 11. Жинсний үйлдвэрлэлд оролцож буй улсуудыг (Газарзүйн YI – хуу 80) дасгалын зурагт тэмдэглээрэй. а. Жинсний үйлдвэрлэлд хэдэн улс орон оролцож байна вэ? б. Жинс үйлдвэрлэх үйл явцыг дасгалын зурагт сумаар тэмдэглэн, орон зайн хамаарлыг тодорхойлоорой в. Жинсний үйлдвэрлэлд оролцоход тухайн улсын байгалийн нөхцөл, нөөц, ажиллах хүч, зах зээлийн онцлогтой хэрхэн уялдаж байгааг тодорхойлж хүснэгтийг нөхөж бичээрэй. № Улсын нэр Жинсний үйлдвэрлэлд оролцож буй бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ Тайлбар 1 АНУ Жинсний дизайн Дөрөвдөгч аж үйлдвэрийн хэв шинж өндөр хөгжсөн 2 Бенин Хөвөнгийн тариалан Хөвөн ургуулахад тохиромжтой байгаль, УА-ын нөхцөл 3 Намиб Товчны зэс 4 Австрали Товчны цайр 5 Кувейт 6 Пакистан 7 Турк 8 Испани Зөөвөрлөх тээвэрлэх Боомт хот 9 Франц 10 Герман 11 Унгар Оёдол Хямд төсөр зардал, ажиллах хүч 12 Итали 13 Япон 14 Англи Загвар гаргадаг 15 Тунис г. АНУ-ын компаниуд яагаад жинс үйлдвэрлэдэггүй вэ? Хувцасны үйлдвэрийн ажилчдын цагийн ажлын дундаж хөлстэй холбон тайлбарлаарай. д. Денимээр жинс оёхын тулд Италиас Тунис руу 1000 км алс газар тээвэрлэдгийн учир юу вэ? 12. Мэдээллийг уншаад аз жаргал юунаас хамаардаг болох талаар өөрийн үзэл бодлоо илэрхийлээрэй. “Анх 1978 онд Бутан гээд хаант засаглалтай, далайд гарцгүй, газар нутгийн хувьд жижиг улс байсан. Бутан улсын хаан ард иргэдээ хэрхэн амьдарч байгааг харахын тулд үндэсний аз жаргалын индексээ тооцож эхэлсэн юм. Үүнээс хойш аз жаргалын индексийг дэлхийн олон улс гаргадаг болсон. Хүн болгоны хувьд аз жаргал гэдэг өөр үзүүлэлт. Зарим хүний хувьд аз жаргал гэдэг гэр бүлийнхэнтэйгээ эрүүл энх, хэрүүлгүй, өмсөх хувцастай байхыг хэлнэ. Зарим хүмүүс арван давхар байшинтай, найман машинтай, хадгаламжиндаа 100 сая доллартай байвал аз жаргал гэж үзэж болно. Монголчуудын хувьд итгэл найдвар болон эдийн засагт итгэх индекс дэлхийн дунджаас бага гарсан ч аз жаргалын индекс дэлхийн дунджаас 15 хувиар өндөр гарчээ”. .............................................................................................................................................................................................................................................................................. а. Монгол малчин айлын аз жаргалын талаар эсээ бичээрэй. .............................................................................................................................................................................................................................................................................. б. Хотын болон хөдөөгийн оршин суугчдын аз жаргалын талаарх ойлголт болон хандлага ижилхэн үү? Энэ талаар юу гэж тайлбарлах вэ? ..............................................................................................................................................................................................................................................................................