<p><img src="@@PLUGINFILE@@/tuuh-286-34.jpg" alt="" width="600" height="547" role="presentation" class="img-responsive atto_image_button_text-bottom"><br></p><p>Морь унах болсноор мал сүргээ бэлчээрт хариулах боломжтой болж, морьтон нүүдэлчид буй болсон гэж үздэг. Нүүдэлчид өвөлжөө, хаваржаа, намаржаа зуслан хэмээн бэлчээрээ нарийн хуваарьтай ашиглан, өвс усны сайныг даган нүүж амьдардаг. монгол нутаг бол нүүдлийн мал аж ахуй үүссэн голомт нутгуудын нэг юм. Жилийн дөрвөн улиралтай, эрс тэс хуурай уур амьсгалтай Монгол нутагт газар тариалан, суурин мал аж ахуй хөгжих болмж хязгаарлагдмал байв. Тиймээс Монгол орны цаг уур, байгаль, газарзүйн орчинд зохицсон мал аж ахуйг бий болгожээ. Улмаар малаа өсгөн үржүүлэх, хариулан маллах арга туршлага сайжирсаар&nbsp; байв.&nbsp;</p><p>Үүний үр дүнд нүүдлийн мал аж ахуй давамгайлан хөгжих болжээ. Нүүдэлчид байгаль дэлхийгээ хайрлах, хамгаалах маш нандин өв уламжлалтай.&nbsp;</p><p>Адууг уналга, тээвэрт ашиглах болсон явдал нүүдлийн ма аж ахуй үүсэхэд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн. Ногт, хазаар, чөдөр тохом, эмээл зэрэг уналгн хэрэгслийг зохион бүтээж хэрэглэн, морь унах арга ухааныг нээсэн нь томоохон амжилт байлаа. Түүнчлэн адуу, үхэр, тэмээг унахаас гадна нуруу ачин тээвэрт хэрэглэж, улмаар тэргэнд хөллөх болжээ. Адууг уналга тээвэрт хэрэглэх болсноор алс хол нүүдэллэн явж, хөрш аймгуудтай харилцах, арилжаа наймаа хийх боломжийг олгожээ.&nbsp;</p><p>Монгол нутгаас хазаарын амгай зуузай, оломны арал, шахуурга, бөгж, хүрэл дуруулга арал, шахуурга, бөгж, хүрэл даруулга зэрэг тоног хэрэгсэл нэлээд олддог нь мал аж ахуйн хөгжлийг харуулдаг. Хадны зурагт морь унасан хүн, морин тэрэг, анжисанд хөллөсөн малыг олонтой дүрсэлсэн байдаг. Түүнчлэн чинжаал хутганы хуйг модоор хийж, гадуур нь давхар ширэлсэн байх нь бий. Малын ширийг боловсруулсан сур хийж, түүгээр морь малын тоног хэрэгслийг зангидаж хийдэг байжээ. Суран эдлэлийг шөрмөсөөр үдэж, оёдог. Зэвийг сумын мөсөнд суулгаад шөрмөсөөр давхар бэхэлж тогтооно. ийнхүү малын арьс, ширийг элдэх, оёж үдэх, зангидах наах зэрэг олон аргыг хэрэглэн хэрэгцээний зүйлээ боловсруулдаг байжээ.&nbsp;</p><p>Ийнхүү нүүдлийн мал аж ахуйг дагнан эрхэлдэг, морьтон нүүдэлчид нь нүүдлийн иргэншлийг буй болгов. Тэд нүүдэллэн аж төрөх ёсонд зохицсон.&nbsp;</p><p>-Гэр, дээл хувцас</p><p>-Идээ, ундаа&nbsp;</p><p>-Малынхаа арьс шир, ноос ноолуурыг боловсруулах арга ухаан&nbsp;</p><p>-Мэдлэг ухаан&nbsp;</p><p>Тоглоом наадам, урлаг, зан заншил, соёлын бүхэл бүтэн тогтолцоог бий болгожээ.&nbsp;</p><p><img src="@@PLUGINFILE@@/tuuh-286-30.jpg" alt="" width="800" height="692" role="presentation" class="img-responsive atto_image_button_text-bottom">&nbsp;</p><p>Монгол нутаг дахь эртний нүүдэлчдийн дунд төмөрлөг боловсруулах арга өндөр түвшинд хөгжжээ. Төмөрлөг боловсруулалт нь аж ахуйн болон цэргийн зэр зэвсгийг үлэмж сайжруулав. Адууг цэргийн зорилгоор ашиглах болсноор морин цэрэг үүсжээ. Нүүдэлчин цэрэг эрс илд, жад, чинжаал, хутга, байлдааны зээтүү, нум сум, бамбай, дуулга зэргээр бүрэн зэвсэглэдэг байлаа. Монгол нутаг дахь нүүдэлчдийн морин цэрэг нь зэвсэглэл, хурд, байлдааны арга техникээрээ ялгарч, ихээхэн хүчирхэг цэрэгт тооцогдож байв.&nbsp;</p><p>Нүүдлийн мал аж ахуй хөгжихийн хэрээр малаас гарах бүтээгдэхүүн хүмүүсийн өдөр тутмын хэрэгцээнээс илүү гарах болов. Энэхүү илүүдэл бүтээгдэхүүн нь хувийн өмчийг үүсгэжээ. Хувийн өмч үүссэнээр нүүдэлчдийн дунд хөрөнгө чинээний ялгарал гарч эхэлсэн. Нийгэмд илүү эрх мэдэлтэй чинээлэг сурвалжитнууд, цэргийн дарга нар буй болов. ийнхүү нүүдэлчдийн дунд нийгмийн тэгш бус байдал бий болжээ.&nbsp;</p><p><img src="@@PLUGINFILE@@/tuuh-286-37.jpg" alt="" width="800" height="517" role="presentation" class="img-responsive atto_image_button_text-bottom"><br></p>