<p></p><p><b>Ажилгүйдэл</b>&nbsp;(<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8_%D1%85%D1%8D%D0%BB" title="Англи хэл">Англи</a>:&nbsp;<i>Unemployment</i>;&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%80%D0%BE%D1%81_%D1%85%D1%8D%D0%BB" title="Орос хэл">Орос</a>:&nbsp;<i>Безработица</i>) гэдэг нь ажилгүй байх явдал юм. Ажилгүй байснаас өөрийн хэрэгцээт зүйлсээ авахад хэцүү, эсвэл боломжгүй болдог ба үүнээс болж сэтгэл санааны хямралд орж, эрүүл мэндэд сөрөгөөр нөлөөлж болно. Ажилгүй хүн гэдэгт албан ёсоор хийсэн ажилгүй боловч ажил идэвхтэй хайж байгаа хүнийг хэлэх бөгөөд ажил хайхгүйгээр сууж байгаа хүнийг албан ёсны ажилгүй хүний тоонд оруулдаггүй. Цалингийн тухайн түвшинд хөдөлмөрлөх эрмэлзэлтэй, ажил идэвхтэй эрж хайж байгаа хүнийг ажилгүй хүн гэнэ.</p><h2><span id=".D0.90.D0.B6.D0.B8.D0.BB.D0.B3.D2.AF.D0.B9.D0.B4.D1.8D.D0.BB_.D0.B1.D0.B8.D0.B9_.D0.B1.D0.BE.D0.BB.D0.BE.D1.85_.D1.88.D0.B0.D0.BB.D1.82.D0.B3.D0.B0.D0.B0.D0.BD"></span><span id="Ажилгүйдэл_бий_болох_шалтгаан">Ажилгүйдэл бий болох шалтгаан</span></h2><ol><li>Эдийн засаг уналт, бууралт, хямрал, өсөлтийн байдлаар хөгждөг учир үйлдвэрлэлийн уналтын үед ажилгүйдэл бий болох бөгөөд ө.х нийт эрэлтийн бууралтаас хамаараад ажилгүйдэл бий болно.</li><li>Нийт нийлүүлэлтийн бууралтаас хамаараад Хэрэв үйлдвэрлэл уналтын үед байх юм бол хүн ам, үйлдвэр, аж ахуйн газрууд бүтээгдэхүүн ба үйлчилгээг худалдан авахад зарцуулах хөрөнгийн хэмжээ багасна. Энэ үед удаан эдэлгээтэй барааг худалдан авах явдал багасах бөгөөд үйлдвэр аж ахуйн газруудын хөрөнгө оруулалтын хэмжээ багасч, хуучин тоног төхөөрөмжүүдээр үйлдвэрлэл явуулахыг хичээнэ. Үүний үр дүнд үйлдвэрлэлийн бодит хэмжээ, түвшин буурч ажилгүйдэл болж эхэлнэ. Энэ ажилгүйдэл эдийн засгийн уналт бууралтын үед зайлшгүй бий болдог байна.</li></ol><h2><span id=".D0.90.D0.B6.D0.B8.D0.BB.D0.B3.D2.AF.D0.B9.D0.B4.D0.BB.D1.8B.D0.BD_.D1.82.D3.A9.D1.80.D0.BB.D2.AF.D2.AF.D0.B4"></span><span id="Ажилгүйдлын_төрлүүд">Ажилгүйдлын төрлүүд</span></h2><h3><span id=".D0.A2.D2.AF.D1.80_.D0.B7.D1.83.D1.83.D1.80.D1.8B.D0.BD_.D0.B0.D0.B6.D0.B8.D0.BB.D0.B3.D2.AF.D0.B9.D0.B4.D1.8D.D0.BB_.28.D0.B7.D0.B0.D0.B2.D1.81.D1.80.D1.8B.D0.BD.2C_.D1.88.D0.B8.D0.BB.D0.B6.D0.B8.D0.BB.D1.82.D0.B8.D0.B9.D0.BD.2C_.D1.81.D0.B0.D0.B9.D0.BD_.D0.B4.D1.83.D1.80.D1.8B.D0.BD.29"></span></h3><ul><li>Түр зуурын ажилгүйдэл (завсрын, шилжилтийн, сайн дурын)<br></li><li>Ажлын байр хомсдосноос шинэ ажлын байр хайх үед</li><li>Хүмүүс сонирхолтой ажилд шилжих үед</li><li>Улирлын шинж чанартай ажил гүйцэтгэж байснаас</li><li>Хүмүүс богино хугацааны сургалтад хамрагдах үед</li><li>Зарим пүүс хаагдаж, зарим нь шинээр байгуулагдаж хүмүүс нэгээс нөгөөд шилжих үед шилжилтийн улмаас үүссэн ажилгүйдлийн мэргэжил дадлага нь урьдын адил эрэлт хэрэгцээтэй байгаа учраас ажиллах хүчээ шууд худалдах боломжтой байх ба богино хугацаатай сайн дурын ба түр зуурын шинжтэй байна.</li></ul><p>Ихэнх хүмүүс ажил солих үед үүсэх түр зуурын ажилгүйдлийг завсрын ажилгүйдэл гэх бөгөөд гэхдээ ажилчид шинэ ажилд ороход тодорхой хугацаа шаарддаг тул түр зуурын ажилгүйдэл үүсдэг байна. Ихэнхдээ өөрсдийн хүсэлтээр ажлаа сольж байгаа хүмүүс хамрагдах учир сайн дурын шинжтэй зүй ёсны ажилгүйдэл байна.</p><h3><span id=".D0.91.D2.AF.D1.82.D1.86.D0.B8.D0.B9.D0.BD_.D0.B1.D0.B0_.D0.B0.D0.BB.D0.B1.D0.B0.D0.B4.D0.BB.D0.B0.D0.B3.D1.8B.D0.BD_.D0.B0.D0.B6.D0.B8.D0.BB.D0.B3.D2.AF.D0.B9.D0.B4.D1.8D.D0.BB"></span><span id="Бүтцийн_ба_албадлагын_ажилгүйдэл">Бүтцийн ба албадлагын ажилгүйдэл</span></h3><p>Тухайн хүний ажил мэргэжил, амьдралд эрэлтгүй болох эсвэл дадлага чадвар дутах үед гарч байгаа ажилгүйдлийг бүтцийн ба албадлагын ажилгүйдэл гэнэ. Энэ нь дараах хүчин зүйлээс хамаарна.</p><ul><li>Хэрэглэгчдийн хэрэгцээ, тоо, чанарын хувьд байнга өөрчлөгдөж байдаг учир</li><li>Үйлдвэрлэлийн технологийн шинэчлэлийн улмаас</li><li>Үйлдвэрлэлийн бүтээмжийг дээшлүүлэх шинэ шинэ бүтээлч нээлтүүд бий болсноос үйлдвэрийн технологийг өөрчлөх шаардлагатай учир.</li></ul><p>Нийгмийн хөгжил, шинжлэх ухаан технологийн дэвшлийн үр дүнд хэрэглэгчдийн эрэлт, түүний бүтэц, техник технологи байнга өөрчлөгдөж байдаг. Иймд хуучин мэргэжил шаардлагагүй болж шинэ мэргэжлүүд шаардлагатай болдог учир бүтцийн ажилгүйдэл бий болдог байна.</p><h3><span id=".D0.9C.D3.A9.D1.87.D0.BB.D3.A9.D0.B3.D0.B8.D0.B9.D0.BD_.D0.B0.D0.B6.D0.B8.D0.BB.D0.B3.D2.AF.D0.B9.D0.B4.D1.8D.D0.BB"></span><span id="Мөчлөгийн_ажилгүйдэл">Мөчлөгийн ажилгүйдэл</span></h3><p>Үйлдвэрлэлийн уналтын үед буюу нийт гарцын бууралтын үед гарч байгаа ажилгүйдлийг мөчлөгийн ажилгүйдэл гэнэ.</p><ul><li>Улс орны эдийн засаг хямралд орох</li><li>Үйлдвэрлэлийн уналт ба бууралтаас хамаараад</li><li>Бүтээгдэхүүн үйлчилгээний эрэлт эрс буурсан учир гэх мэт</li></ul><h2><span id=".D0.91.D2.AF.D1.80.D1.8D.D0.BD_.D0.B0.D0.B6.D0.B8.D0.BB_.D1.8D.D1.80.D1.85.D0.BB.D1.8D.D0.BB.D1.82"></span><span id="Бүрэн_ажил_эрхлэлт">Бүрэн ажил эрхлэлт</span></h2><p>Энэ нь нийгмийн ажиллах хүчийг бүрэн дүүрэн ашиглаж байгаа гэсэн үг биш. Түр зуурын буюу бүтцийн ажилгүйдэл, хэсэгчилсэн ажилгүйдлийн хэлбэрээр байгаа үед бүрэн ажил эрхлэлттэй байна гэж тооцно.</p><h2><span id=".D0.90.D0.B6.D0.B8.D0.BB.D0.BB.D0.B0.D1.85_.D1.85.D2.AF.D1.87"></span><span id="Ажиллах_хүч">Ажиллах хүч</span></h2><p>Улс орны ажиллах хүч нь 16-аас дээш насны, хөдөлмөрийн чадвартай ажил эрхлэгчид ба ажилгүйчүүдээс бүрдэнэ. Иймд ажиллах хүчийг эдийн засгийн идэвхтэй хүн ам ч гэж нэрлэдэг. Эдийн засгийн идэвхтэй хүн амд хөдөлмөрийн чадвартай боловч ажил хайдаггүй хүмүүс хамаарагддаггүй, Статистикт иргэний ажиллах хүч гэсэн нэр томъёог байгагүй хэрэглэгддэг. Үүнийг эдийн засгийн идэвхтэй хүн амаас цэргийн албан хаагчдыг хасч тооцно.</p><p>Бүх ажил эрхлэгчдийг</p><ul><li>Бүрэн</li><li>Бүрэн бус ажлын өдөртэй ажиллагсад гэж ангилна.</li></ul><p>Нийт хүн ам:</p><ul><li>Эдийн засгийн идэвхтэй хүн ам (ажиллах хүч)<ul><li>Ажиллагсад</li></ul></li><li>Ажилгүйчүүд</li><li>Эдийн засгийн идэвхтэй бус хүн ам<ul><li>16 хүртэлх насны хүүхдүүд</li><li>Тэтгэврийн насны хүн ам</li><li>Ажил эрж хайхаа больсон хүмүүс</li></ul></li></ul><h2><span id=".D0.90.D0.B6.D0.B8.D0.BB.D0.B3.D2.AF.D0.B9.D0.B4.D0.BB.D1.8D.D1.8D.D1.81_.D0.B1.D0.B8.D0.B9_.D0.B1.D0.BE.D0.BB.D0.BE.D1.85_.D1.8D.D0.B4.D0.B8.D0.B9.D0.BD_.D0.B7.D0.B0.D1.81.D0.B3.D0.B8.D0.B9.D0.BD_.D0.B1.D0.B0_.D0.BD.D0.B8.D0.B9.D0.B3.D0.BC.D0.B8.D0.B9.D0.BD_.D1.81.D3.A9.D1.80.D3.A9.D0.B3_.D2.AF.D1.80_.D0.B4.D0.B0.D0.B3.D0.B0.D0.B2.D0.B0.D1.80"></span><span id="Ажилгүйдлээс_бий_болох_эдийн_засгийн_ба_нийгмийн_сөрөг_үр_дагавар">Ажилгүйдлээс бий болох эдийн засгийн ба нийгмийн сөрөг үр дагавар</span></h2><ul><li>Ажилгүйдлийн улмаас үйлдвэрлэлийн хүчин чадлыг дутуу ашиглаж, ДНБ-ийг нэмэгдүүлэх боломж алдах. Хэчнээн хэмжээний бүтээгдэхүүн, боломж алдаж байгааг Артур Оукерийн хуулиар илэрхийлнэ. Ө.х ажилгүйдлийн түвшин хэвийн ажилгүйдлийн түвшнээс 1%-иар их байх юм бол ДНБ-ий хэмжээг 2.5%-иар нэмж үйлдвэрлэх боломж алддаг гэж үздэг байна. Жишээ нь, ажилгүйдлийн түвшин хэвийн ажилгүйдлийн түвшнээс 3.5%-иар их байвал ДНБ-ий үйлдвэрлэл 8.75%-иар хоцорсон гэсэн үг. (2.5% х 3.5%)</li><li>Хүмүүс орлогогүй болж наад захын хэрэгцээт зүйлээ хангаж чадахгүй болох (эрүүл мэндээ хамгаалах, боловсролоо дээшлүүлэх)</li><li>Хүн амын дунд ажилгүйдлээс хамаараад ядуурлын хэмжээ ихсэх</li><li>Тухайн хүн ажилгүй байна гэдэг нь өөртөө болон нийтэд орлого олох боломжоо алдах</li></ul><h2><span id=".D0.90.D0.B6.D0.B8.D0.BB.D0.B3.D2.AF.D0.B9.D0.B4.D0.BB.D0.B8.D0.B9.D0.BD_.D1.82.D2.AF.D0.B2.D1.88.D0.B8.D0.BD.D0.B4_.D0.BD.D3.A9.D0.BB.D3.A9.D3.A9.D0.BB.D3.A9.D1.85_.D1.85.D2.AF.D1.87.D0.B8.D0.BD_.D0.B7.D2.AF.D0.B9.D0.BB"></span><span id="Ажилгүйдлийн_түвшинд_нөлөөлөх_хүчин_зүйл">Ажилгүйдлийн түвшинд нөлөөлөх хүчин зүйл</span></h2><p>Ажилгүйдэл өссөнөөр нийгэмд ихээхэн хэмжээний бүтээгдэхүүн үйлчилгээ үйлдвэрлэх боломж алдагдахаас гадна нийгмийн олон сөрөг үр дагаврыг бий болгодог учраас аль ч улсын төр, засгийн газраас ажилгүйдлийг аль болох бууруулах зорилгыг өмнөө ажилладаг. Гэхдээ шилжилтийн ба бүтцийн ажилгүйдэл нь нийгэмд зайлшгүй байх ёстой зүй ёсны үзэгдэл учраас ажилгүйдлийн түвшинг тэглэх тухай асуудал байж болохгүй юм. Ажилгүйдлийн ерөнхий болон зүй ёсны түвшин нь улс орны эдийн засгийн хөгжлийн түвшин болон бусад олон хүчин зүйлээс шалтгаалан орон бүрд харилцан адилгүй байна.</p><h3><span id=".D0.90.D0.B6.D0.B8.D0.BB.D0.B3.D2.AF.D0.B9.D0.B4.D0.BB.D0.B8.D0.B9.D0.BD_.D1.82.D1.8D.D1.82.D0.B3.D1.8D.D0.BC.D0.B6"></span><span id="Ажилгүйдлийн_тэтгэмж">Ажилгүйдлийн тэтгэмж</span></h3><p>Энэ нь нэг талаас ажилгүйдлийн улмаас гарах нийгмийн сөрөг үр дагаврыг бууруулах ач холбогдолтой боловч нөгөө талаас шилжилтийн ажилгүйдлийг нэмэгдүүлэх талтай. Тэтгэлэг авч байгаа ажилгүйчүүд нь богино хугацаанд ажилтай болохын тулд ажил эрж хайх идэвх нь сулардаг.</p><h3><span id=".D0.A6.D0.B0.D0.BB.D0.B8.D0.BD"></span><span id="Цалин">Цалин</span></h3><p>Хөдөлмөрийн зах зээлийн бусад зах зээлээс ялгагдах нэг онцлог бол уг зах зээл дэх хөдөлмөрийн үнэ буюу цалин нь бараа үйлчилгээний үнийг бодвол харьцангуйгаар тогтвортой, уян хатан бус шинжтэй байдаг. Ө.х бараа үйлчилгээний зах зээлд үнэ нь эрэлт, нийлүүлэлтийн тэнцвэр дээр ихэнхдээ тогтож байдаг бол хөдөлмөрийн зах зээлд үнэ болон цалин нь ямагт эрэлт нийлүүлэлтийн тэнцвэрийн цэгээс дээгүүр тогтдог. Үүний улмаас хөдөлмөрийн эрэлт буурч, нийлүүлэлт нь эрэлтээсээ давна.</p><p>Цалин өсөхөд хөдөлмөрийн нийлүүлэлт нэмэгдэх боловч хөдөлмөрийн нөөцийн хэмжээгээр хязгаарлагдах учир цалин хичнээн нэмэгдлээ ч нийлүүлэлт нь L2 цэгээс цааш нэмэгдэхгүй.</p><p>Иймээс S2 нь босоо тэнхлэгтэй ll шулуун хэлбэртэй болно.</p><p>Ажилгүйдэлийн хэмжээ нь эрэлт нийлүүлэлтийн зөрүүгээр тодорхойлогдоно. Ө.х ажилгүйдэл нь хөдөлмөрийн зах зээл дэх эрэлтээс давсан нийлүүлэлт юм. Ц1 хэмжээний цалин нь (L1 – L2) хэмжээний ажилгүйдлийг бий болгож байна.</p><p><b>Инфляци</b></p><p><b>Үнийн өсөлт</b>, мөн&nbsp;<b>Мөнгөний үнэгүйдэл</b>&nbsp;(<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8_%D1%85%D1%8D%D0%BB" title="Англи хэл">Англи</a>:&nbsp;<i>Inflation</i>;&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%80%D0%BE%D1%81_%D1%85%D1%8D%D0%BB" title="Орос хэл">Орос</a>:&nbsp;<i>Инфляция</i>) гэдэг нь&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D3%A9%D0%BD%D0%B3%D3%A9" title="Мөнгө">мөнгөний</a>&nbsp;ханш буурах үйл явц юм. Инфляци өсөхийн хэрээр мөнгө таваарын гүйлгээ, төлбөр хийх үүргээ алддаг. Инфляци мөнгөний зах зээлийн тэнцвэр алдагдахад үүсч бий болох ба улмаар үйлдвэрлэл хэрэглээг бүхэлд нь хамарч байдаг. Инфляци хүчтэй болох тутам төрөөс түүний эсрэг зохицуулалтын арга хэмжээг хэрэгжүүлэхэд улам бүр хүндрэлтэй болдог. Үүнд мөнгөний зах зээл, төрийн санхүү, хөрөнгө оруулалт, хэрэглээ зэрэг эдийн засгийн бусад салбарыг хамарсан гиперинфляцийн үед түүний эсрэг тэмцэх нь төрийн маш чухал бодлого болно. Энэ үед эдийн засгийг хөгжүүлэх тухай асуудал нь хоёрдугаар зэрэгт тавигддаг. Инфляци буурч багасах, нэмэгдэх хэлбэртэй байдаг. Жишээ нь: үнийн тасралтгүй өсөлтөөс үүссэн нээлттэй инфляци нь таваарын зах зээлийг сэргээж үйлдвэрлэл ба ажил эрхлэлтийг нэмэгдүүлж, хувьцааны эрэлтийг өсгөдөг. 1960-аад оноос 1970-аад оны эх хүртэл олон хөгжингүй орны засгийн газар эдийн засгийн богино хугацааны тохируулгын хэрэгсэл болгон зохиомол албадмал инфляцийг ашигласан. Албадмал инфляци нь таваарын хомсдолд оруулж барааг бараагаар солих (бартер) хэмжээнд хүргэж эдийн засгийг ухраахад хүргэдэг. Чухамхүү ингэж мөнгө өөрийнхөө үүргийг үлэмж ихээр алдахад гиперинфляци (жолоодлогогүй) үүсдэг. Зохиомол инфляци нь зах зээлийн механизмыг гажуудуулж эдийн засгийн үр ашгийг бууруулдаг.</p><p>Жишээ нь: Хувьцааны эрэлт өсч, түүний үнэ нэмэгдэж хадгаламж эзэмшигчид түүнийг олж авахыг эрмэлздэг. Инфляциас хамаарч хэрэгцээ өөрчлөгдөхгүй, бүтцийн өөрчлөлт хийгдэхгүйд хүрдэг. Албадмал инфляци удаан үргэлжилбэл зогсонги байдал үүсдэг. Гэхдээ инфляцигүй эдийн засаг гэж байдаггүй. Дараах тохиолдолд инфляцигүй эдийн засаг байдаг.</p><ol><li>Улсын төсвийн алдагдалгүй үед инфляцигүй эдийн засаг байж болно.</li><li><a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A2%D3%A9%D0%B2_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Төв банк (ийм хуудас байхгүй)">Төв банк</a>&nbsp;нь эдийн засгийн инфляцигүй хөгжлийг хангах үүргээ биелүүлсэн үед инфляцигүй эдийн засаг байж чадна. Бодит байдалд төв банк нь богино хугацааны мөнгөний бодлого явуулж буй үедээ инфляциас зугтаах бололцоо хүнд юм.</li><li>Мөнгөний нийлүүлэлтийг зохицуулахад төв банкны&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Монополь (ийм хуудас байхгүй)">монополь</a>&nbsp;арилсан үед эдийн засагт инфляци байхгүй байж болно. Монополийн нөхцөлд мөнгөний нийлүүлэх хязгаарыг тогтооход заавал алдаа гардаг. Төв банк мөнгөний гаралтыг зогсоовол тэдгээрийн зах зээл өрсөлдөөнтэй байж чадахгүй.</li><li>Хөрөнгө оруулалтын эрэлт, хадгаламжийн нийлүүлтийн хоорондын макро эдийн засгийн тэнцвэрийг тотвортой барьсан үед инфляцигүй эдийн засаг байж болох юм. Инфляцийн эрэлт хадгаламжийн нийлүүлэлтээс давж гарсан үед эдийн засагт хөрөнгө оруулалтын болон үйлдвэрлэлийн өсөлт саарч инфляци бий болдог.</li><li>Нийгмийн гишүүн бүр үнэ өсөхөд түүний цааш хараад суух чадвартай байх ёстой. Энэ нь амьдралд хэзээ ч биелэгдэхгүй. Энэ бүхнээс үзвэл орчин үеийн эдийн засаг нь өөрийн дотоод байгууламжийнхаа хувьд гарцаагүй инфляцийн эдийн засаг байна. Гэвч инфляцийн эсрэг тохируулга төрийн өдөр тутмын үүрэг байх ёстой.</li></ol><p>Эрэлтийн тал дахь эдийн засгийн цаг үеийн гажилт нь үнийг тасралтгүй дээшлүүлэхэд хүргэх ба түүний өсөлтийн хурдаар инфляцийн түвшин нь хэмжигддэг. Гэвч үнийн тогтмол өсөлт бол инфляцийн ганц шинж тэмдэг биш. Инфляцийг хоёр хуваадаг:</p><ol><li>Таваар байгаа үед үнэ тогтмол өсөх явдлыг харуулдаг нээлттэй инфляци.</li><li>Таваарын хомсдолтой үед төрөөс үнийг зохицуулах хүчээр дарсан алвадмал инфляци гэж хоёр хуваана.</li></ol><h2><span id=".D0.98.D0.BD.D1.84.D0.BB.D1.8F.D1.86.D0.B8.D0.B9.D0.BD_.D1.88.D0.B0.D0.BB.D1.82.D0.B3.D0.B0.D0.B0.D0.BD"></span><span id="Инфляцийн_шалтгаан">Инфляцийн шалтгаан</span></h2><p>Инфляци бол мөнгөний зах зээл дээр үүсч төрдөг. Мөнгөн гүйлгээний гажилт нь олон шалтгаантай.</p><ol><li>Төв банкны гүйлгээний хүрээн дэх мөнгөний бодлогын буруугаас болж мөнгөний массыг таваараар хангаж чадахгүй бол инфляци үүсдэг. Эдийн засагт богино хугацаанд явуулах мөнгөний бодлого нь дараахь асуудлыг багтаана. Үүнд: Хүүгийн нормыг зохицуулах замаар түүнийг хөрөнгө оруулалтын эрэлт бий болгоход үйлчлүүлэх асуудал юм. Эдийн засгийн уналтыг зогсоох фондын бирж дээрх хувьцааны үнийг дэвшилттэйгээр бууруулахын тулд төв банк нь мөнгөний нийлүүлэлтийг нэмэгдүүлж эхэлдэг. Үүний тулд хүүгийн нормыг хямдруулж, хөрөнгө оруулалтын эрэлтийг нэмэгдүүлдэг. Гэхдээ богино хугацааны мөнгөний бодлого нь урт хугацааны инфляцигүй бодлогын хүрээнд хэрэгжих ёстой.</li><li>Төсвийн алдагдал инфляцийг хөтөлж байдаг. Гэвч түүний хурд нь төсвийн алдагдлыг арилгах ажлын зохион байгуулалтаас хамаардаг. Төв банк мөнгөний нийлүүлэлтийг аль болох бага байлгаж чадвал инфляцийн хурд харьцангуй бага байна.</li><li>Төв банкнаас засгийн газар тогтмол зээл авах явдал гарцаагүй гарч байдаг нь инфляцийн бас нэг шалтгаан юм. Засгийн газрын зээлийг гол төлөв улирлын бүхий үйлдвэр ялангуяа хүн амын хүнсний хангамжийн зориулалттай ХАА-н салбарыг ажиллуулах шаардлагаас гардаг юм. Түүний нэг нь орон, гадаадын иргэд, корпораци, арилжааны банк, олон улсын сангаас мөнгө зээлэх явдал байдаг. Энэ бол түр зуур төсвийн алдагдалыг арилгах арга болдог боловч цаашдаа инфляцийг нэмж байдаг нэг шалтгаан юм. Зах зээл дээрх бизнесийн ба засгийн газар хоорондын өрсөлдөөн нь эдийн засагт тэнцвэрт бус байдлыг бий болгодог. Үүний үр дүнд хөрөнгө оруулалтыг санхүүжүүлэх бололцоог бас нэмдэг.</li><li>Эдийн засгийг цэрэгжүүлэх нь инфляцийг бий болгох гол нөхцөл байдаг. Цэргийн аж үйлдвэрийг хөгжүүлэх нь улсын төсвийн зарлагыг нэмэгдүүлдэг. Энэ нь төсвийн алдагдлыг нэмж инфляцийг түргэсгэдэг. Үүнийг цэрэгжүүлэлтийн улмаас үүсэх инфляцийн нэгдүгээр дагавар гэж үздэг. Цэргийн эдийн засаг нь материал, боловсон хүчин болон бусад нөөцийг татан ашигладаг. Үүний улмаас иргэний үйлдвэрлэлд хохирол болдог, зах зээлийн эрэлт нийлүүлэлтийн тэнцвэр алдагддаг. Үүнийг цэрэгжүүлэлтийн улмаас үүсэх инфляцийн 2-р дахь үр дагавар гэдэг.</li><li>Зах зээлийг монопольчлох нь инфляцийн процессыг эрүүлжүүлэхэд нөлөөлдөг. Инфляци түргэн нэмэгдэж буй эдийн засагт зах зээлийн монополчлол өндөр түвшинд байдаг. Гэвч монополь нь инфляцийг төрүүлдэггүй харин үргэлжлүүлж хүчтэй болгоход нөлөөлдөг. Зах зээл дээр өөрийн зонхилох байр сууриа хадгалахын тулд монополиуд нь зах зээл дээр өндөр үнэ тогтоох, хадгалан барихын төлөө тэмцдэг. Түүнчлэн үйлдвэрлэлийн хэмжээгээ багасгаж таваарын нийлүүлэлтийг хорогдуулдаг. Зах зээлийн механизмыг зөрчиж буй үнийн нийлүүлэлтийн мэдрэмжийг багасгаж инфляцийн эрэлт хэлбэлзэхэд үйлдвэрлэлийн зүгээс үзүүлэх нөлөөг бууруулдаг.</li><li>Гадаад эдийн засгийн хүчин зүйл инфляцид нөлөө үзүүлж байдаг. Дэлхийн худалдааны сувгаар инфляци зөөгдөн ирж байдаг. Үүний улмаас түүхий эд, эрчим хүчний үнэ өсч инфляцийн механизмд шинэ түлхэц болж байдаг. Мөн хилийн чанадаас хамгийн өндөр хүүтэй зөөгдөн ирж буй богино хугацааны капиталын урсгал нь инфляцид багагүй нөлөөлдөг.</li></ol><h2><span id=".D0.9D.D1.8D.D1.8D.D0.BB.D1.82.D1.82.D1.8D.D0.B9_.D0.B8.D0.BD.D1.84.D0.BB.D1.8F.D1.86.D0.B8"></span><span id="Нээлттэй_инфляци">Нээлттэй инфляци</span></h2><p>Хэрвээ макро эдийн засгийн тэнцвэрт бус байдал нь үнийн тогтмол өсөлтөөр илэрч байвал түүнийг нээлттэй (задгай) инфляци гэж нэрлэдэг.</p><p>Задгай инфляци зах зээлийн механизмыг эвддэггүй. Учир нь нэг зах зээл дээрх үнийн өсөлттэй нэгэн зэрэг нөгөөхийнх нь үнэ хямдрах явдал ажиглагддаг. Энэ нь эдийн засагт үнийн дохио өгч, хөрөнгө оруулалтыг урамшуулж, үйлдвэрлэлийг өргөтгөх хүчин зүйл болж зах зээлийн механизмыг үргэлжлүүлэн ашиглах бололцоог олгодог. Эдийн засгийн практикт задгай инфляцийн дараахь хэлбэрүүд бий:</p><dl><dt>Дасгах инфляци</dt></dl><p>Энэ нь үйлдвэрлэгч, хэрэглэгчийн сэтгэл зүйг инфляцийн нөхцөлд дасган хувиргахтай холбоотой асуудал юм. Үнэ нэмэгдсэн үед хэрэглэгч ойрын ирээдүйд буурна гэж тооцож байдаг ба энэ тохиолдолд Пигуг үр дүнд хүрч байдаг. Пигуг үр дүн гэдэг нь инфляци болоход хувь хүн бэлэн байгаа мөнгөөрөө илүү ашиг олж болох таваар худалдан авч үлдэгдэл мөнгөө банкинд хадгалдаг. Энэ нь чөлөөт зах зээлийн механизмд тэнцвэргүй байдлын улмаас мэдэгдэхүйц үр дүн олдог. Үүнийг Пигугийн үр дүн гэнэ.</p><dl><dt>Эрэлтийн инфляци</dt></dl><p>Эрэлтийн инфляци гэдэг ойлголтыг эдийн засагт хэрэглэдэг. Эрэлтийн үсрэлтийн үед үйлдвэрлэлийн хүчин зүйлийг үлэмж ихээр ашиглаж эхэлдэг. Зах зээлийн хэвийн үед үнэ нэмэгдэх нь хөрөнгө оруулалтын дохио болно. Татварын инфляци гэж бий. Энэ нь төрийн татварын бодлоготой холбогдон гарч ирдэг. Хэрвээ татварын хувь өндөр байвал үйлдвэрлэлийн өсөлтийг хязгаарладаг. Ашгийн ихээхэн хэсгийг нь төсөвт авахад хүрвэл хөрөнгө оруулалтын санхүүжүүлэлтэнд хүнд байдал үүснэ. Үнийн нэмэгдлийн инфляци гэж байна. Эдийн засагт зохион байгуулалтын том хэмжээний өөрчлөлт хийхэд төр уг инфляцийг зориуд бий болгодог.</p><dl><dt>Албадмал инфляци</dt></dl><p>Хэрвээ макро эдийн засгийн тэнцвэрийг төрөөс үнийн хяналтаар хангаж байвал түүнийг албадмал инфляци гэнэ.</p><p><br></p><br><p></p>