<p><h2><span id="Нэр">Нэр</span></h2><p>Монгол бичгийн&nbsp;<i>түрүг</i>&nbsp;(кирилл монголд&nbsp;<b>Түрэг</b>), Түрэг бичгийн&nbsp;<i>türük</i>&nbsp;хоёр нэг үг. Угаасаа түрэг үгийн адгийн&nbsp;<i>қ (к)&nbsp;</i><a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%85%D1%8D%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3" title="Монгол хэлний бүлэг">монголд</a>&nbsp;<i>г</i>, монгол үгийн адгийн&nbsp;<i>г</i>&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%B3_%D1%85%D1%8D%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3" title="Түрэг хэлний бүлэг">түрэгт</a>&nbsp;<i>қ (к)&nbsp;</i>гэж тогтсон үг маш олон. Олон тоонд&nbsp;<i>түргүд</i>&nbsp;буюу&nbsp;<b>Түргүүд</b>&nbsp;(оноосон нэрийн дүрмээр&nbsp;<i><b>Түрэгүүд</b></i>&nbsp;гэх нь бий) гэж бичнэ.&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB" title="Монгол">Монголоос</a>&nbsp;олдсон&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%B3_%D1%83%D0%BB%D1%81" title="Түрэг улс">Түрэг улсын</a>&nbsp;үеийн хөшөөнд&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Old_Turkic_letter_UK.svg"><img alt="Old Turkic letter UK.svg" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/56/Old_Turkic_letter_UK.svg/10px-Old_Turkic_letter_UK.svg.png" decoding="async" width="10" height="13" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/56/Old_Turkic_letter_UK.svg/15px-Old_Turkic_letter_UK.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/56/Old_Turkic_letter_UK.svg/20px-Old_Turkic_letter_UK.svg.png 2x" data-file-width="150" data-file-height="200"></a><a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Old_Turkic_letter_R2.svg"><img alt="Old Turkic letter R2.svg" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/Old_Turkic_letter_R2.svg/10px-Old_Turkic_letter_R2.svg.png" decoding="async" width="10" height="13" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/Old_Turkic_letter_R2.svg/15px-Old_Turkic_letter_R2.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/Old_Turkic_letter_R2.svg/20px-Old_Turkic_letter_R2.svg.png 2x" data-file-width="150" data-file-height="200"></a><a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Old_Turkic_letter_U.svg"><img alt="Old Turkic letter U.svg" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/Old_Turkic_letter_U.svg/10px-Old_Turkic_letter_U.svg.png" decoding="async" width="10" height="13" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/Old_Turkic_letter_U.svg/15px-Old_Turkic_letter_U.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/Old_Turkic_letter_U.svg/20px-Old_Turkic_letter_U.svg.png 2x" data-file-width="150" data-file-height="200"></a><a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Old_Turkic_letter_T2.svg"><img alt="Old Turkic letter T2.svg" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Old_Turkic_letter_T2.svg/10px-Old_Turkic_letter_T2.svg.png" decoding="async" width="10" height="13" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Old_Turkic_letter_T2.svg/15px-Old_Turkic_letter_T2.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Old_Turkic_letter_T2.svg/20px-Old_Turkic_letter_T2.svg.png 2x" data-file-width="150" data-file-height="200"></a><sup id="cite_ref-KulteginMC_9-0"><a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%B3#cite_note-KulteginMC-9">[9]</a></sup><sup id="cite_ref-BilgeKaganMC_10-0"><a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%B3#cite_note-BilgeKaganMC-10">[10]</a></sup>,&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Old_Turkic_letter_K.svg"><img alt="Old Turkic letter K.svg" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/Old_Turkic_letter_K.svg/10px-Old_Turkic_letter_K.svg.png" decoding="async" width="10" height="13" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/Old_Turkic_letter_K.svg/15px-Old_Turkic_letter_K.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/Old_Turkic_letter_K.svg/20px-Old_Turkic_letter_K.svg.png 2x" data-file-width="150" data-file-height="200"></a><a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Old_Turkic_letter_R2.svg"><img alt="Old Turkic letter R2.svg" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/Old_Turkic_letter_R2.svg/10px-Old_Turkic_letter_R2.svg.png" decoding="async" width="10" height="13" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/Old_Turkic_letter_R2.svg/15px-Old_Turkic_letter_R2.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/Old_Turkic_letter_R2.svg/20px-Old_Turkic_letter_R2.svg.png 2x" data-file-width="150" data-file-height="200"></a><a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Old_Turkic_letter_U.svg"><img alt="Old Turkic letter U.svg" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/Old_Turkic_letter_U.svg/10px-Old_Turkic_letter_U.svg.png" decoding="async" width="10" height="13" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/Old_Turkic_letter_U.svg/15px-Old_Turkic_letter_U.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/Old_Turkic_letter_U.svg/20px-Old_Turkic_letter_U.svg.png 2x" data-file-width="150" data-file-height="200"></a><a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Old_Turkic_letter_T2.svg"><img alt="Old Turkic letter T2.svg" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Old_Turkic_letter_T2.svg/10px-Old_Turkic_letter_T2.svg.png" decoding="async" width="10" height="13" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Old_Turkic_letter_T2.svg/15px-Old_Turkic_letter_T2.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Old_Turkic_letter_T2.svg/20px-Old_Turkic_letter_T2.svg.png 2x" data-file-width="150" data-file-height="200"></a><sup id="cite_ref-TonyukukMC_11-0"><a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%B3#cite_note-TonyukukMC-11">[11]</a></sup>&nbsp;буюу&nbsp;<i>türük</i>&nbsp;гэсэн нэр байдаг нь түрэг хэл дээрхи бичигт түрэг нэр анх дурьдагдсан тохиолдол юм. Зарим&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%B3_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Түрэг судлал (ийм хуудас байхгүй)">түрэг судлаачид</a>&nbsp;«төрсөн», «үүссэн» гэсэн утгатай байж магадгүй гэж үзжээ.<sup id="cite_ref-12"><a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%B3#cite_note-12">[12]</a></sup>&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3" title="Монгол бичиг">Худам монгол бичгээр</a>&nbsp;бол төр улсын «төр», төрөх, гарахын «төр» гэсэн монгол үгстэй ижил язгуур болоод бичлэгтэй.&nbsp;<i>Бичиг</i>,&nbsp;<i>ажиг</i>,&nbsp;<i>чимэг</i>&nbsp;гэдэгчлэн үйлээс нэр үг үүсгэх&nbsp;<i>–г</i>&nbsp;дагавар залгахад «төрсөн юм», «төрсөн зүйл» гэсэн утгатай «төрөг» гэх үг болно. Хэрвээ ийм үг монгол хэлнээ байсан бол&nbsp;<i>түрүг</i>&nbsp;гэдэгтэй яг адил бичигдэх байлаа.</p><h2><span id=".D0.A2.D2.AF.D2.AF.D1.85"></span><span id="Түүх">Түүх</span></h2><p>Зарим эрдэмтэд&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D1%8D%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D0%B3%D1%83%D1%83%D1%80" title="Алтай хэлний язгуур">Алтай хэлний язгуурийн</a>&nbsp;ард түмнүүд уулаасаа нэг гаралгүй гэж үздэг.</p><div><div><a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Scythia-Parthia_100_BC.png"><img alt="" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ad/Scythia-Parthia_100_BC.png/350px-Scythia-Parthia_100_BC.png" decoding="async" width="350" height="223" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ad/Scythia-Parthia_100_BC.png/525px-Scythia-Parthia_100_BC.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/ad/Scythia-Parthia_100_BC.png 2x" data-file-width="550" data-file-height="350"></a><div><div><a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Scythia-Parthia_100_BC.png" title="Томруулах"></a></div><a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Scythia" title="en:Scythia">европ хэлт скифүүдийн нутаг</a>&nbsp;ба өвөг түрэгүүд, МЭӨ 100 он</div></div></div><div><div><a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Indo-Iranian_origins.png"><img alt="" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b8/Indo-Iranian_origins.png/300px-Indo-Iranian_origins.png" decoding="async" width="300" height="274" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b8/Indo-Iranian_origins.png/450px-Indo-Iranian_origins.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b8/Indo-Iranian_origins.png 2x" data-file-width="581" data-file-height="530"></a><div><div><a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Indo-Iranian_origins.png" title="Томруулах"></a></div>Европ хэлт индо-аричуудын&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D1%91%D0%BB" title="Археологийн соёл">археологийн соёлууд</a>. Андроновын соёл - улаан</div></div></div><p>Ихэнх судлаачдын үзэж буйгаар түрэгүүд эрт үед&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD" title="Казахстан">Казахстанаас</a>&nbsp;хойд зүгт баруун&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C" title="Сибирь">Сибирьт</a>&nbsp;суурьшиж байжээ.</p><p>"Түрэгүүд хаана үүссэн бэ? Түрэгүүд Монголд анхнаасаа байгаагүй учир Монголын уугуул хүмүүс биш. Үүнийг археологичид хэдийнэ мэднэ. Тэгвэл Монголд хаанаас ирэв? Алтайн нуруунаас уу? Гэтэл Алтайн нуруунд түрэгүүд мөн л анхнаасаа байгаагүй" гэж казахын зохиолч&nbsp;<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2,_%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87" title="ru:Сулейменов, Олжас Омарович">Олжас Сулейменов</a>&nbsp;бичжээ.<sup id="cite_ref-13"><a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%B3#cite_note-13">[13]</a></sup></p><p>Зарим эрдэмтдийн үзэж буйгаар алтай хэлний язгуур 5000 жилийн өмнө монгол, түрэг, тунгус гэсэн 3 бүлэгт хуваагдах үеэс эдгээр гурван ард түмэн хэл, соёл, угсаатны хувьд бие даан хөгжиж эхэлжээ. Эрт цагаас эхлэн түрэгүүд Алтайн язгуурын хэлт ард түмнүүдийн баруун талд, монголчууд төв дунд нь, тунгусууд зүүн талд нь суурьшин амьдарч ирсэн гэж үздэг.</p><p>Түрэгүүд эрт цагт нүүдлийн мал аж ахуй эрхэлдэг байсан ба түрэг соёл Евразийн нүүдэлчдийн соёлтой салшгүй холбоотой.</p><p>Оричн үеийн түрэгүүдийн ихэнхи нь жинхэнэ түрэг гаралтай биш, түрэгжсэн хүмүүс юм. Түрэгийн хаант улсын байлдан дагууллын үеэс буюу 6-р зуунд түрэгүүд баруун зүгт нүүж эхэлсэн үеэс евразийн баруун болон хойд хэсэгт түрэгжих процесс эрчимтэй явагдаж эхэлжээ.</p><br></p>