<p><b>Сяньби</b>&nbsp;бол эртний өвөг монгол нүүдэлчин улс юм. Сяньби төвд номонд Сүмбэ гэж тэмдэглэн үлдээжээ. Энэ улс нь МЭӨ III зууны сүүл үед Дунхугийн холбоо&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%B4%D1%83%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D1%8E%D0%B9" title="Модун шаньюй">Модун шаньюйгийн</a>&nbsp;цэрэгт ялагдан задрах үеэр&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B4_%D1%85%D1%83" title="Дорнод ху">Дунху</a>&nbsp;гэж нэрлэгдсэн ханлигийн дотор байсан хэсэг аймгийнхан Сяньби, Ухуань ууланд очиж нутаглаж тэр уулын нэрээр овоглосон юм. Тэдний нэг нь Сяньбигийн ханлиг юм. МЭӨ II-МЭ II зуун хүртэл нэгдмэл улс мэт захиргаагүй байсан. МЭ 120-133 оны хооронд Сяньби нарын дундаас нэг үе хүчирхэг баатар гарч ирсэн ч, төдөлгүй дахин тарж бутарсан бөгөөд үүний дараа Тулухоу ноёны хүү&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D1%88%D0%B8%D1%85%D1%83%D0%B0%D0%B9" title="Таньшихуай">Таншихуай</a>, сяньби нарын аймгийн холбоодыг нэгтгэн 156 онд хаан ширээнд заларсанаас эхлэн энэ улс 80 орчим жил&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD_%D0%A5%D0%BE%D0%B9%D0%B4_%D0%90%D0%B7%D0%B8" title="Зүүн Хойд Ази">Зүүн Хойд Азийг</a>&nbsp;эрхшээсэн байна.<br></p><p><p>Сяньби нар нь Хятадын байлдаанч улсуудын (МЭЄ 480-222) үед тvvхийн хуудаснаа анх тэмдэглэгсэн байна. Сяньби хэмээх нэрний талаар олон судлаачид ухаанаа уралдуулсаны дотор Монголын түүхч Гүнжийн Сүхбаатар өөрийн зохиол бvтээлдээ Сүмбэ хэмээн Монголчлон дуудаж, энэ vг нь Суварнаготара буюу алтан ураг хэмээх санскрит хэлнээс сунжран гарсан оноосон нэр болжээ гэж баталсан. Энэ талаар Ф.В.Томас, О.Менчен-Хелфен,&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%B0_%D0%A7%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%BE%D1%83&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Ма Чаншоу (ийм хуудас байхгүй)">Ма Чаншоу</a>,&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D0%B0%D0%BD_%D0%93%D0%BE%D0%B2%D1%8D%D0%B9&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Ван Говэй (ийм хуудас байхгүй)">Ван Говэй</a>, К.Ширатори зэрэг эрдэмтэн Сяньби гэдэг нэр нь Сяньби, Сиби, Сюйпи, Сипи, Сюйби, Шиби зэргээр тэмлэгдсэн байдгийг онцлон тэмдэглэж, харин Шивэй гэдэг нэр нь Сяньбигаас сунжарсан vг болохыг&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F.%D0%9F%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="П.Пеллио (ийм хуудас байхгүй)">П.Пеллио</a>, Фан Жуанью, Сүрбадрах зэрэг эрдэмтэд баталсан байна. Сүмбийн гарал үүслийн тухай эрдэмтэд Монгол эсвэл&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B6" title="Манж">Манж</a>&nbsp;Тунгусын өвөг эс бөгөөс монгол, тунгус холимог хүмүүс гэсэн гурван таамаглал дэвшvvлдэг бол өвөг Монгол улс болох нь гарцаагvй бөгөөд Хүннүгийн олон отог аймгийг нэгтгэн захирч өнөөгийн Монголчуудын генийн санг бvрдvvлэхэд чухал хувь нэмэр оруулсан юм. Зарим тvvхчид өвөг монголчуудыг Хүннү эцэгт Сүмбэ эхт аймгууд гэж нэрэлсэн байдаг. Сүмбэгийн зарим аймгууд Хятадад уусан алга болсон нь нэн харамсалтай тvvхийг өнөө үед vлдээсэн юм.</p><p>Таншихуайн хаанчлалын үед Сяньби улс нэн хүчирхэгжиж, Модунь хааны үеийн&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D2%AF%D0%BD%D0%BD%D2%AF_%D1%83%D0%BB%D1%81" title="Хүннү улс">Хүн гүрний</a>&nbsp;эзэмшиж байсан нутаг дэвсгэрийг дахин оруулж авсан төдийгүй эдийн засаг, худалдаа арилжааны хувьд ч Хүннү гүрнийг нэр төртэй залгамжилжээ. Эртний Хятад тvvхч эрдэмтэн Сяньби нарыг "Хүннү нар зугтан зайлснаас хойш Сяньби нар хүчирхэгжин мандаж, тэдний хуучин нутгийг эзэлж, буман цэрэгтэй хэмээн бардамнаж байна. Тэд чийрэг хүчтэй, авхаалж самбаа сайтай... Хүннүг бодвол зэвсэг нь хурц, морь нь хурдан" хэмээн болгоомжлон бичиж vлдээсэн байна. Таньшихуай бол угаас сэргэлэн авхаалжтай, алсын хараатай хүчирхэг хүн байсныг түүх шаштирт тэмдэглэн vлдээсэн байдаг бөгөөд нэн даруй Хүннүгийн хуучин газар нутгийг эрхэндээ оруулж, умар зүгийн&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%BB%D0%B8%D0%BD&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Динлин (ийм хуудас байхгүй)">Динлин</a>&nbsp;болон дорно зүгийн Тунгус угсааны&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A4%D1%83%D1%8E%D0%B9&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Фуюй (ийм хуудас байхгүй)">Фуюй</a>&nbsp;нарыг бут цохин өрнө зүгийн шар үс, цэнхэр нүдэт&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D1%81%D1%83%D0%BD%D1%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Усунь (ийм хуудас байхгүй)">Усун</a>ийг өөртөө нэгтгэсэн байна. Хөрш зэргэлдээ нь Сяньби улс гэнэт мандан бадарч хүчирхэгжин байсанд Нанхиадын&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%8C_%D1%83%D0%BB%D1%81" title="Хань улс">Хань улсын</a>&nbsp;зvгээс гурван замаар цэрэг илгээснийг Таньшихуай бут ниргэсэнд Хан улс нэн болгоомжлон охиноо өгөх, ван цол олгох зэргээр найрамдахыг гуйсан ч, Таньшихуай алсыг харж, авсангүй цэргийн хүчээр улам их дайрах болсон. Таньшихуай нь ойролцоогоор МЭ 181 онд 45 орчим насандаа насан эцэс болсон. Энэ үеэс Сяньби улс, хаан ширээний төлөөх тэмцэлд өртөн нэгэн хэсэг уналтын байдалд орсон юм.</p><p>Сяньби нарын өвөг дээдэс нь дунху буюу дорнод ху мөн гэх бөгөөд генийн хувьд хүн нартай цусан төрлийн холбоотой өвөг нүүдэлчид байсан. Сяньби улс төрт ёсны талаар Хүн улсыг өв тэгш залгамжилж, бас нэгэн алхам урагшлан хөгжүүлжээ. Нэн ялангуяа цэргийн хүчин чадлаар илүү товойн гарсан гэж нангиад сурвалж бичигт тэмдэглэжээ.</p><h2><span id="Сяньбигийн_бутрал">Сяньбигийн бутрал</span></h2><p>Хаан ширээний удаан тэмцэлд Кэбинэн ялсан бөгөөд Бүдүгэнь нь харъяат нарын хамтаар Хань улсын Бинжоу тойргийн нутагт амьдрах болсон. Хэсэг хугацаанд сэргэсэн боловч Кэбинэн хаан, Хань улсын алуурчинд алуулснаар хаан ширээний төлөө тэмцэл дахин өрнөж аажмаар бусад аймгууд нь бие даах болжээ. Сяньби улс задрах үед&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D1%83%D1%8E%D0%BD" title="Муюн">Муюн</a>&nbsp;(318-360 он),&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D0%B0" title="Тоба">Тоба</a>&nbsp;(307-581 он) нар тэдний төрт ёсыг залгамжлан гарч, нүүдэлчдийн улс төрийн халааг авсан билээ.</p><p>Муюны нэг салбар Тогон нар Хөх нуур, Цайдамд нүүн очиж IV зууны дундуур&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%83%D0%B3%D1%83%D1%85%D1%83%D0%BD%D1%8C" title="Тугухунь"><b>Тогон улсыг</b></a>&nbsp;байгуулсан, тэдний хойч үе нь X-XI зууны үеийн Шарай голынхон мөн бөгөөд XIII зууны үеэс Монгол нүүдэлчдээр цус сэлбэгдэн, Зүүнгар хаант улсын үед найдвартай түшиг газар болж байсан.</p><h2><span id="Түүх">Түүх</span></h2><p>Сяньби-табгач аймгийн Ливэй хааны (220-277 он) сүүлээр, Табгачийн хилийн харуул нэгэн хүүг олзолсон нь&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D1%83%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%8E%D0%B9" title="Мугулюй">Мугулюй</a>(Монгол) болой.&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%8F%D0%BD%D1%8C%D0%B1%D0%B8" title="Сяньби">Сяньби</a>-табгачийн Илу хааны үед (304-316 он) цэрэг дайчлалын төвөөс хожимдсон Мугулюй зугтаж, өөрийн харьяат ард иргэдтэй болж эхлэв. Мугулюйн хүү Чэлухуй (Чаругуй) эрэлхэг дайчин тул аймаг, олонтой болж өөрсдийгөө нирун (жоужань/жужан) гэж нэрлэж, өвөл болохоор говиос урагш гарч, зун болохоор говиос хойш гарч нутаглах болжээ.Чэлухуйн 6-р үеийн ач&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BD&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Жарун (ийм хуудас байхгүй)">Жарун</a>&nbsp;394 онд говиос хойш гарч, Жолошуй голын эрэгт орд өргөөгөө босгож, цааз тунхаглаж, аажмаар хүчирхэгжиж эхэлсэн ба 402 онд, уламжлалаа дагаж Хаан цол хэрэглэжээ.&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BD&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Жарун (ийм хуудас байхгүй)">Жарун</a>&nbsp;Нирун улсыг байгуулж урад нүүдэлчдийн хэрэглэсээр ирсэн аравтын тогтолцоонд улсаа оруулж, цэрэг захиргааны шинжтэй хуулиудыг тогтоосон. Нирун нар нь соёлын хөгжлөөрөө өмнөх нүүдэлчдээсээ илүү хөгжингүй байсан ба өөрсдийн тогтсон ёс заншилтай ба түүнийгээ баримтлан дагадаг байжээ. Нируны соёлын бас нэг онцлог нь гэвэл хожим нь бурхны шашин дэлгэрч бүр төрийн шашины хэмжээнд хүрч байсан байна.<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=T%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Tатар хаан (ийм хуудас байхгүй)">Tатар хаан</a>&nbsp;их хүчирхэг байсан тул зарим хөрш улсууд Нирун улсыг датань (татар) гэж нэрлэх болжээ. Нируны өмнөд хөрш Тоба Вэй улс 391 оноос 522 он хүртэлх 131 жилийн дотор сар, жилээр тусгайлан бэлтгэж байгаад Нирун улсыг их цэргийн хүчээр 22 удаа довтолж байснаас 424-425, 429, 449 оны дайн Нирун улсад их хохирол учруулжээ. Харин Нирун улсаас Вэй улсыг 402-523 он хүртэлх 121 жилийн дотор их бага, тооны цэргээр 27 удаа довтолж байснаас 424, 479, 504 оны дайнд их цэрэг хөдөлгөжээ. Энэ улс нь&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=402&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="402 (ийм хуудас байхгүй)">402</a>&nbsp;онд&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD" title="Жарун хаан">Жарун хаан</a>&nbsp;ширээнд сууснаас хойш хүчирхэгжсэн. Жарун хаан улсынхаа цэргийн хүчийг шинэтгэж, эрэмгий дайчин байлдан дагууллыг явуулж нутаг дэвсгэрээ өргөтгөхийн хамт төрийн байгууламждаа нүүдэлчдийн уламжлалт загварыг тууштай нэвтрүүлэв. Ер нь Жарун шиг ийм богино хугацаанд (8 жил) төр ба цэргийн хүчээ эмхэлж чадсан хаад нүүдэлчдийн түүхэнд тийм ч олон байхгүй юм. Олон арван жилээр мартагдан саармагжсан төрт ёс Жаруны хүчээр&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9E%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD%D1%8B_%D1%85%D3%A9%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B9&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Орхоны хөндий (ийм хуудас байхгүй)">Орхоны хөндийгөөс</a>&nbsp;эхлэн дөрвөн зүг найман зовхист сэргэн манджээ.</p><p>Түүнийг даган Нирун улсын аж ахуй, соёл асар хурдацтай хөгжив. Энэтхэгийн номч мэргэд Нирун улсад айлчлан, хааны багшийн зэрэгт ажиллах болсон нь сонирхолтой бөгөөд манай төрт ёсонд анхны үзэгдэл болжээ.Жаруны үеэс нүүдэлчдийн уламжлалт "Чэн-юй" цолыг "хаган" цолоор сольсон байдаг.Жужаны хаад хан ширээг үе улиран залгамжилдаг ба гол төлөв хүү нь залгадаг тогтсон ёстой байв. Жужан улс оршин тогтносон 200 орчим жилийн хугацаанд Мугулюйн удмын нийтдээ 23 хаан 330 оны орчмоос 555 оныг хүртэл Жоужаний хаан ширээнд сууснаас хамгийн алдартай нь&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BD&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Жарун (ийм хуудас байхгүй)">Жарун</a>,&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Татар хаан (ийм хуудас байхгүй)">Татар</a>,&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B9&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Нагай (ийм хуудас байхгүй)">Нагай</a>&nbsp;(492-501 он),&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A7%D1%83%D0%BD%D1%83&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Чуну (ийм хуудас байхгүй)">Чуну</a>&nbsp;(508-520 он),&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%B9&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Анагуй (ийм хуудас байхгүй)">Анагуй</a>&nbsp;(520, 522-552 он) нар бөлгөө.Жарун хаан&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=410&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="410 (ийм хуудас байхгүй)">410</a>&nbsp;онд ач дүү нарынхаа ордны эргэлтэд эрх мэдлээ алдан баруун зүг нүүсэн бөгөөд түүнийг Нирунчуудын олон хүчирхэг бүлэг дагалдан эх нутгаасаа цойлон гарсан нь&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=6-%D1%80_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="6-р зуун (ийм хуудас байхгүй)">6-р зууны</a>&nbsp;үед&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%B6%D0%B8%D0%BB_%D0%BC%D3%A9%D1%80%D3%A9%D0%BD" title="Ижил мөрөн">Ижил мөрний</a>&nbsp;хөндийд хүрээд&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BB%D1%81&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Авар улс (ийм хуудас байхгүй)">Авар</a>&nbsp;хэмээн нэршсэн монгол язгуурын хаант улс байгуулсан юм.Аварчууд улам цаашлан, хуучин&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D1%82%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B0&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Аттила (ийм хуудас байхгүй)">Аттила</a>&nbsp;хааны&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D2%AF%D0%BD%D0%BD%D2%AF" title="Хүннү">Хүннү</a>&nbsp;улсын замаар&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%A9%D1%80%D3%A9%D0%BD" title="Дунай мөрөн">Дунай мөрөнд</a>&nbsp;суурьшсан бөгөөд&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8" title="Австри">Австри</a>&nbsp;хүртэл өргөн их нутгийг эрхшээлдээ оруулж&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=9-%D1%80_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="9-р зуун (ийм хуудас байхгүй)">9-р зууны</a>&nbsp;сүүлч хүртэл монгол нүүдэлчдийн нэр сүрийг дахин өрнө дахинд зарлан тунхагласан билээ.</p><p><a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BD&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Жарун (ийм хуудас байхгүй)">Жаруныг</a>&nbsp;залгамжилсан&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=X%D1%83%D0%BB%D1%8E%D0%B9&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Xулюй (ийм хуудас байхгүй)">Xулюй</a>&nbsp;хааны (410-414 он) үеэл Булужэнь хов хутгаж сайд Шули, Удиянь нараар Хулюйг баривчлуулан охинтой нь хамт&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D0%AF%D0%BD%D1%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Умард Янь (ийм хуудас байхгүй)">Умард Янь</a>&nbsp;улсын&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A5%D1%8D%D0%BB%D1%83%D0%BD&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Хэлун (ийм хуудас байхгүй)">Хэлун</a>&nbsp;хот руу цөлжээ. Гэвч Булужэнь удалгүй өөрөө алуулж, улмаар 414 онд Шэлунь хааны өвөө,&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D0%B8%D1%81%D1%83%D1%8E%D0%B0%D0%BD%D1%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Дисуюань (ийм хуудас байхгүй)">Дисуюань</a>-ий хүү&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D1%83%D1%85%D1%83%D0%BD&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Пухун (ийм хуудас байхгүй)">Пухуний</a>&nbsp;хүү&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="Татар хаан (ийм хуудас байхгүй)">Татар</a>&nbsp;хаан суужээ. 460 онд Турфаныг довтолж, ашина овгийн 500 өрх төмөрчдийг олзлон авч, Алтайд суулгаж төмрөөр алба авах болсон нь хожим 552 оноос бусад Түрэг аймгуудыг нэгтгэн манлайлан Жоужань улсыг эсэргүүцэн босч улмаар Нирун улсыг&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=555&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="555 (ийм хуудас байхгүй)">555</a>&nbsp;онд унаган&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%B3_%D1%83%D0%BB%D1%81" title="Түрэг улс">Түрэгийн хаант улсыг</a>&nbsp;байгуулав. Түрэгийн довтолгоонд цохигдсон нирунчууд нутгаа орхин нүүсэн ба зарим нь одоогийн Монголын зүүн аймгуудад үлджээ. Энэ тухай хятад сурвалжид жужаньчууд үл мэдэгдэх зүгт нүүн алга болов гэж тэмдэглэжээ.&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80" title="Унгар">Унгараас</a>&nbsp;нирунчуудын бүсний арал олдсон байдаг. Мөн зарим нь баруун зүг нүүж,&nbsp;<a href="https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=570&amp;action=edit&amp;redlink=1" title="570 (ийм хуудас байхгүй)">570</a>-аад онд Крымын хойг болон умард Кавказад суурьшин иргэншсэн түүхтэй. Энэ үед Европт зүүн зүгээс нүүн ирсэн Аварын гарлыг эрдэмтэд янз бүрээр тайлбарладаг ба зарим нь нирунчуудтай холбодог бол зарим нь түрэг гэж үздэг. Нирун улс унасанаар Монгол овогтон урьд хүрсэн ахуй, соёл, ШУ-ны ололт амжилтаа 907 онд Кидан гүрэн мандах хүртэл алджээ.</p><br></p>